ՀԱՅԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Posted on Updated on

 https://geheniaraqelblog.wordpress.com/2017/11/01/հայի-ազգային-հոգեբանությունը/

« Օտարը չի հարգի և սիրի մի ժողովրդի, որը ինքնուրույն պատկեր և բովանդակություն չունի »: Հովհաննես Թումանյան

Հայ ժողովրդի մշակույթի պատմության մեջ շատ ճյուղեր են բազմակողմանի ուսումնասիրության ենթարկվել՝ պատմություն, աշխարհագրություն, ճարտարապետություն, կենդանական ու բնակլիմայական բնագավառներ, իսկ բոլորովին վերջերս տարածվեց հայերի գենետիկական հատկությունների վերաբերյալ մի աշխատություն, որտեղ ներկայացվել էր հայերի գենետիկական հատկությունների վերաբերյալ ուսումնասիրություն: Համաձայն այդ ուսումնասիրության` հայերի գենետիկական հատկությունները հազարամյակների ընթացքում չեն փոփոխվել և մնացել են նույնը: Որպես հոգեբան կարող եմ հաստատել, որ դա այդպես է: Սակայն կցանկանայի մանրամասնել իմ գիտական աշխատություններից մեկը, որը վերաբերում է ազգային հոգեբանությանը, որն իր մեջ ներառում է ազգային բնավորությունը, հոգեխառնվածքն ու սովորությունները: Մարդաբանության մեջ ուսումնասիրվում են որոշակի կողմեր, սակայն հոգեկան խնդիրներին մոտենում են մասամբ: Դեռևս չեմ գտել որևէ աշխատություն, որտեղ նկարագրված լինի հայերի հոգեբանական հատկությունները, նկարագիրը կամ խառնվածքը: Ազգային գենետիկայի ( Էթնոսի ) մեջ կարծես չի ուսումնասիրվել ազգային հոգեբանությունը, այս բացթողումը կարծում եմ պետք է, որ հետաքրքրի ոչ միայն մեզ` հայերիս, այլև մեր բարեկամ ժողովուրդներին, եթե այդպիսիք իրոք կան: Հուսով եմ, որ մի գեղեցիկ օր փորձագետներին կհաջողվի բացահայտել էթնոսում հայերի հոգեբանական հատկությունները: Դեռևս մեկ տարի առաջ իմ ընթերցողներին ներկայացրել էի քրեագիտության մեջ հայտնի ձևաչափ, որը կիրառվում է շատ երկրներում, բացի Հայաստանից: Այդ աշխատությունը վերաբերում է մարդաբանության ու հոգեբանական խառնվածքին` մանրամասն ներկայացնելով քրեածին ժառանգությունը: « Антропометрия » ՔՐԵԱԾԻՆ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ https://geheniaraqelblog.wordpress.com/2015/12/28/антропометрия-քրեածին-ժառանգական/ ):

Առաջարկում եմ իմ հետազոտությունները այդ մասով: Հնարավոր է` շատերը չհամաձայնեն երիտասարդ հոգեբանի հետ, սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ հոգեբանության բնագավառում երիտասարդներն ավելի կատարելագործված են, քան միջին կամ ավագ տարիքի մասնագետները, դա պայմանավորված է երիտասարդների պրպտումների ու հետաքրքրությունների լայն շրջանակից, որն ընդգրկում է ավելի մեծ ու լայն տարածություն:

Չշեղվելով հիմնական թեմայից` շարունակեմ միտքս:

Այդպիսով էթնիկական հոգեբանական տեսակն ուսումնասիրելու համար կարիք չկա դիմել մարդաբանական չափագրումներին կամ ֆիզիոլոգիական փորձաքննություններին: Բավական է ձեռքի տակ եղած մատյաններն ու հին ձեռագրերը, ներառյալ ազգային բանահուսության ու գրականության գոհարները:

Ովքե՞ր են հայերը, ինչպե՞ս են եղել և ինչպես են այսօր… Հիշեցնեմ կրկին, որ մամուլում բարձրացված այն միտքը, որ հայերն իրենց գենետիկական հատկություններով հազարամյակների ընթացքում մնացել են նույնը` առանց փոփոխությունների, հաստատում եմ և համոզված եմ, որ դա միանշանակ այդպես է:

Պարզելու համար հայկական էթնոսի հոգեբանական առանձնահատկությունները` բավական է հետադարձ հայացք նետենք այն ամենին, ինչ ունեցել ենք և ինչ ունենք հիմա: Ծովից-ծով Հայաստանից մնացել է մի Քոսոտ հողակտոր, ( ըստ ԱԱ տնօրեն Ռադիկ Մարտիրոսյանի) որի վրա մնացել են մի բուռ «Կիսաբաց լուսամուտների » փնթիներ ու ինչպես Հակոբ Պարոնյանը կասեր՝ Մեծապատիվ մուրացկաններ կամ Առաքյալներ ( Մուրացան ): (« Ճշմարիտն էն է, որ մեր ամբողջությունը տառապում է մի ծանր ու խոր բարոյական հիվանդությամբ »:Հովհաննես Թումանյան ) Ազգային գենետիկական որոշ հատկություններ, որոնք շատ փոքր թիվ են կազմում, նույնպես կան, դրանք գաղափարական հատկություններով օժտված անհատականություններն են: Շատերին կհետաքրքրի, թե դրանք ովքեր են: Իմ մի ակնարկում ես գրել էի այդ լուսավոր հայերի մասին https://geheniaraqel.wordpress.com/2016/07/29/հայի-էությունը-ու-լուավոր-մարդիկ/ ՀԱՅԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԼՈՒԱՎՈՐ ՄԱՐԴԻԿ ) Խնդրում եմ Գրիգոր Լուսավորչին չկապել այս հարցադրման հետ, խոսքը Մովսես Խորենացու, Ֆրիկի, Նարեկացու և մյուսների մասին է, նկատի առնենք, որ հենց այդ տեսակն է մշտապես բարձր պահել ազգային արժեքները` մշակույթն ու ոգին: Գարեգին Նժդեհն ասում էր. « Ժողովուրդներն այն են, ավելի ճիշտ` դառնում են այն, ինչպիսին որ համարվում են իրենց մտավորականության կողմից »: Թույլ տվեք խուսափել «մտավորական » բառը գործածելուց, որովհետև ներկայիս ապականված մտավորականությունը այնպես է արժեզրկել այդ բառի իմաստը, որ ցանկալի չէ շեշտել:( « Պիտի չպարտվեր հայ ժողովուրդը և հոգեբանորեն, եթե նրա մտավորականության մի խոշոր մասը չնետվեր պարտվողական ոգու գիրկը »: Գարեգին Նժդեհ): Այդպիսով խուսափենք մտավորական բառի գործածումից և ընտրենք մեկ այլ բառ՝ օրինակ «գաղափարական» բառը, որը լիարժեք համապատասխանում է իմաստին: Եթե հայ ժողովուրդը իր պատմության ընթացքում ունեցել է վերելքներ ու ծաղկուն դարաշրջաններ, ապա դա եղել է միայն գենետիկական այդ տեսակի շնորհիվ, որին անվանեցինք գաղափարականներ: Հիմա անցնենք փաստերին: Եթե ներկայումս երկիրն ու ժողովուրդը հալածված վիճակում է, նշանակում է, որ նախորդ դարերում էլ Հայաստանում իշխել է այն տեսակը, որը կոչվում է Ազգադավ: Իմ ընթերցող բարեկամները կհիշեն հայ բոշաներին վերաբերող աշխատությունը, որը ներկայացրել եմ վերջերս: ( ՀԱՅԵՐԻՆ ՄԻԱԽԱՌՆՎԱԾ ԲՈՇԱՆԵՐԸ https://geheniaraqel.wordpress.com/2017/03/01/հայերին-միախառնված-բոշաները/ ): Այդ աշխատության մեջ ներկայացրել եմ նրանց բնավորության առանձնահատկությունները: Եթե հիշում եք, հայ բոշաները, ապրելով հայերի մեջ արագ սովորել են ոչ միայն նրանց լեզուն ու բարբառները, այլև նրանց սովորություններն ու կենցաղավարության կանոնները, անգամ բնավորությունն ու խառնվածքը` դառնալով այդ հասարակության անբաժան մասը: Այնպես որ, եթե շրջապատում եղել են վատ սովորություններով ու բարքերով հայեր, ապա հայ բոշաները ընդօրինակել ու միաձուլվել են նրանց, շատ քիչ պահելով նաև իրենց ազգային բնավորության գծերը: Փաստը ցույց է տալիս, այդ ազդեցությունը փոխկապակցված է եղել ու արդյունքում ստացվել է այն, ինչը տեսնում ենք ինքներս: Այնպես որ, կարծում եմ կարիք չկա մեր` հայերիս վատ սովորությունները վերագրել կամ բարդել հայ բոշաների գլխին:( « Մեր պատմությունը լեցուն է դավաճանության փաստերով։ Պարսիկների, հույների, արաբների, սելջուկների կամ մոնղոլների բանակները մեզ նվաճելուց առաջնորդվել են միշտ հայի ղեկավարությամբ։ Հայերը միշտ կռվել են թշնամու հետ ուս-ուսի սեփական ժողովրդի դեմ »: Րաֆֆի)

Առհասարակ հայերի մեջ բույն դրած նախանձը, չարությունն ու վախկոտությունը գենետիկական փոխանցվող հատկություններ են, կարիք չկա հայտնագործություն կատարել պարզելու այն: Դա գալիս է նախաքրիստոնեական դարաշրջանից, նույնիսկ քարե դարում: Հայերին չի կարելի նկարագրել դրական հատկանիշներով, ինչպես սովորաբար անում են… Թող չըմբոստանան իմ հայրենակիցները, որովհետև դա ցավալի ճշմարտություն է, ու աչք փակել այդ ճշմարտության վրա` կնշանակի մտավոր կույր լինել, ինչպես Մետերլինգյան կույրերն են: ( « Չկա՛ ճշմարտություն, և դրա համար էլ մեր ժողովուրդի մի մասը Մետերլինգյան կույրերի նման մոլորված է « տգիտության անտառում » Գարեգին Նժդեհ ): Այդպիսով ինչու՞ է հայ ժողովուրդը գոյատևել դարեր շարունակ և չի ոչնչացել աշխարհի թոհուբոհում: Թույլ տվեք ասել, որ դա եղել է միայն ազգի գաղափարականների շնորհիվ: Կարծում եմ, շատերը կցանկանան լսել այդ անունները, իմանալ այդ գաղափարականների անունները, թվարկեմ ընդամենը մի քանի անուն` պատկերացումը հստակեցնելու համար, օրինակներ բերեմ` Տիգրան Մեծ, Վարդան Մամիկոնյան, Խորենացի, Նարեկացի, Րաֆֆի, Գարեգին Նժդեհ, Թումանյան, Գրիգոր Զոհրապ, Խրիմյան Հայրիկ և այլ մեծեր: ( « Ժողովուրդները միշտ էլ չափվում են իրենց մտավորականություներով »:Գարեգին Նժդեհ )

Շատերը ծանոթ են Խաչակիր ասպետների պատմությանը: Եթե հիշում եք Խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանում էր, որ ի հայտ եկան Տաճարական Ասպետները, որոնք օժտված էին այնպիսի լուսավոր գաղափարներով, որ կարողացան լուսավորել ոչ միայն Արևմուտքն ու Եվրոպան, այլ աշխարհի բոլոր ծայրամասերը:

Այդպես էլ հայերի մեջ գաղափարականները լուսավորել են ու առաջ տարել ոչ միայն հայ ժողովրդին, այլև հարևան ժողովուրդներին ու ցեղերին: Գաղափարականների շնորհիվ էր, որ Հայաստանն ապրեց իր ծաղկուն ժամանակները, ստեղծելով գիր, արվեստ, մշակույթ, թատրոն և մամուլ: Բոլոր բնագավառներում գաղափարականները կառուցեցին իրենց նախագծած ճարտարապետական կառույցները, ստեղծեցին մանրանկարչության անկրկնելի նմուշներ, գրեցին օրենքի ու իրավունք` ամրապնդելով հայի պաշտպանությունն ու անվտանգությունը: Երբ Հայաստանում թագավորել են գաղափարականները, երկրում գործել է օրենքը, հաստատվել է երկրի քաղաքացիների հավասարություն և լիություն, մի խոսքով ներդաշնակություն: Երբ երկրում իշխել են հայերը, այնտեղ եղել է սով, խոշտանգում և մահ: ( Հայի ոխերիմ թշնամին օտարը չէ, այլ հայը։ Րաֆֆի): Մենք` հայերս հպարտանում ենք, թե միջնադարյան Հայաստանում չի եղել Ճորտատիրություն, սակայն չենք ընդունում, որ այժմ մեզ մոտ հաստատված են ֆիոդալական օրենքներ ու ճորտատիրություն: Իհարկե, այս ամենը չի կարելի կապել Ռուսաստանի կամ աշխարհում կատարվող աշխարհաքաղաքական երևույթների հետ: Չնայած այդպես ընդունված է ներկայացնել իրավիճակը: (« Խաբեբաների կարգը գնալով ընդարձակվում էր, և նրանք օրըստօրե նոր անդամներ էին գտնում: Նրանք տարածվեցան երկրագնդի ա՜յն անկյունները, ուր ավելի տիրում էր մտավոր խավարը, ո՜ւր քրիստոնեությունը գտնվում էր մռայլոտ հեթանոսության մեջ »: Րաֆֆի )

Գաղափարականները էթնիկական տեսակով հայեր էին, սակայն շատ փոքրաթիվ, որոնք ժողովրդի մեջ չէին երևում, եթե փորձենք թվերով ներկայացնել նրանց, ապա դժվար թե 0,1 երրորդական մասը կազմեին: Օրինակ` հայերը սովորություն ունեն ասելու, որ աշխարհում 10 միլիոն հայ կա, չգիտեմ, թե այդ հաշվարկները ովքեր են կատարել, սակայն ես համմեմատության համար կվերցնեմ կլորացված թիվը: Տեղին է հիշել 2016 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթը ՀԱԿ-ի համագումարին: Լևոն Տեր-Պետրոսյանը բարձրաձայնեց, որ Արցախյան պատերազմին մասնակցել է ընդամենը 12 սփյուռքահայ, չնայած այդ թիվը պետք է կրճատել, որովհետև ինձ հայտնի են դեպքեր, որ այդ հայերից ոմանք եկել են Արցախ այլ նկրտումներով և ոչ հայրենասիրությունից դրդված: Ինչևիցէ, տասը միլիոն հայերից Արցախյան պատերազմին մասնակցել են տասից պակաս սփյուռքահայեր: Նշանակում է` միջին հաշվով մեկ միլիոն հայերի մեջ կա ընդամենը մեկ գաղափարական: Չեմ կարծում, թե սա հուսադրող թիվ է, երբ Արցախյան պատերազմին մասնակցել են ընդամենը 5-6 հազար կամավորական, որոնց մեջ շատ փոքր թիվ են կազմել գաղափարականները: Հիշեցնեմ, որ պատերազմի դաշտը պարտադիր չէր, որպեսզի գաղափարականներին հաշվարկեինք, ուղղակի հայրենիքը վտանգի պահին գաղափարականները երբեք ձեռքները ծալած չեն նստում, նրանք թիկունքում են, մարտադաշտում արվեստում ու ժողովրդի կողքին: ( « Մեր նկատմամբ մեղաւոր է եւ մարդկութիւնը, բայց անմեղ չենք եւ մենք։ Մերն է մեղքի մեծ բաժինը, քանզի մեր ձեռքին է բանալին այն բոլոր դրութիւնների, որոնց մէջ կ՛ուզէինք եւ կարող ենք լինել, քանզի մենք ենք մեր քաղաքական բախտի ճարտարապետը » : Գարեգին Նժդեհ Իմ ընթերցողները հավանաբար հիշում են իմ բարձրաձայնած թեման` Գլխի ու եղունգի հետ կապված, կարծում եմ կարելի է հաշվի առնել այդ գործոնը: https://geheniaraqelblog.wordpress.com/2017/05/20/եղունգ-ունես-գլուխդ-քորի/ ) :

Գաղափարականները երբեք իրենց թույլ չէին տալիս անտարբեր թամաշա անողի պես դիտորդի դերում լինել, երբ ազգային արժեքներն ու հայրենիքը վտանգված է: Դա եղել է նրանց առանձնահատկությունը, ի տարբերություն ժողովրդի, և դա ցույց է տալիս, որ տասը միլիոն հայության մեջ ընդամենը մի քանի « Սասնա ծուռ » կային, մեծ օվկեանից ընդամենը մի քանի կաթիլ: Ի՞նչ եք կարծում, մի ժողովրդի համար արդյոք քի՞չ չէ սա: Նկատի ունենանք նաև, որ « Սասնա ծռերից » մի քանիսն են մասնակցել Արցախյան պատերազմին, մնացածին համարենք միայն « Սասնա ծուռ`» Պավել Մանուկյանի որդին՝ Արամը և Վարուժան Ավետիսյանը ներառյալ: Ի՞նչ է ստացվում` գաղափարականները կազմում են այնքան չնչին տոկոս, որ ավելորդ է անգամ հիշատակել, սակայն նրանց դերն ու նշանակությունը հայ ժողովրդի պատմության մեջ այնքան մեծ է եղել, որ օտարները հայերին ճանաչել են միայն նրանց շնորհիվ:

Այդպիսով, ովքե՞ր էին գաղափարականները հայ ժողովրդի կյանքում: Նրանք փարոս են եղել հայ ժողովրդի համար, ովքեր ուղղորդել են ազգին դեպի լուսավորություն: Այդ դեպքում ովքե՞ր են եղել հայերն անցյալում և ովքե՞ր ներկայում: Ազգային դիմագիրը ներկայացնելու համար թվարկեմ մի քանի անուններ… Արփինե Հովհաննիսյան, Արմեն Աշոտյան, Սաշիկ ու Լֆիկ, Լիսկա, Մանվել, Գրզո, Շմայս, Գագիկ Ծառուկյան և Գագիկ Շամշյան, Արշակ Զաքարյան, Գոռ Վարդանյան, Շուշան Պետրոսյան, Անդրանիկ Մարգարյան, Տարոն Մարգարյան, Սեյրան Սարոյան և Հերմինե Նաղդալյան, Վազգեն Սարգսյան ու Հրանուշ Հակոբյան: Կարծում եմ, արդեն հասկանալի է հայ ժողովրդի ոչ միայն դիմագիրը, այլ հոգեբանական խառնվածքն ու տեսակը: Հենց այս կերպարների մասին են ժամանակին գրել Ֆրիկը, Նարեկացին, Խորենացին ու Թումանյանը: Հայ դասականների` գաղափարականների ստեղծագործություններում պատկերված են հենց այդ կերպարները` տարբեր անուններով, սակայն էությամբ ու բնութագրով նույնը: Այս է հայ ժողովրդի իսկական պատկերը իր առանձնահատկություններով և խառնվածքով: Հենց այս տեսակն է, որ դարերով հալածել ու ծծել է սեփական ժողովրդի արյունը, Մարկոս Աղա Ալիմյան, Միկիտան Սաքո, Բազազ Արտեմ և շատ ուրիշներ, հենց այդ տեսակն էր, որ Խորենացու մարմինը պետք է այրեր իր մատյանների հետ ու գետը նետեր, հենց այս տեսակն էր, որ պետք է Պապ թագավորի դեմ դավեր նյութեր, նրանք էին, որ պետք է Անի ու Կարս բերդաքաղաքների բանալիները հանձնեին թշնամուն: Մի՞թե չեք տեսնում, որ նկարագիրը պարզ է ու ակնհայտ: ( Հայերի մեջ ամեն տեղ անպակաս են եղեռնագործ տեր Մարկոսներ, ավազակ մելիքներ, խաբեբա Միրզա-Ֆաթալիներ, փոփոխամիտ տիկին Թարլաններ, օգտածարավ վասակներ և այլն…: Այդ իրավ, դրանք բոլորն կան: Բայց հայերի մեջ ամեն տեղ դժվար կարելի է գտնել սիրահարվածագահներ: ՐԱՖՖԻ ): Խորենացին ու Նարեկացին պատահական չէին ողբում մեր ազգի վիճակը: Ո՞վքեր էին Խորենացին ու Նարեկացին, նրանք հենց այն գաղափարականներն էին, որոնք ցավում, տառապում էին ժողովրդի հետ, որոնք երբեք իրենց չզատեցին ազգից ու ժողովրդից, փորձելով լուսավորել ու ուղղություն ցույց տալ խավարամիտ ամբոխին, փորձելով աղաղակել, որ թշնամին իրենց մեջ է, իրենց հոգիներում: Սակայն ապարդյուն, նրանց լսող չեղավ անգամ այսքան դարեր անց: ( «Այն մտաւորականութիւնը, որը գրքի ծնունդ է եւ ոչ թէ իր ցեղի մեծութեան ու ժողովրդի տառապանքի — կեղծ եւ անպտուղ մտաւորականութիւն է »: Գարեգին Նժդեհ ) Հայերն այդպես էլ չկարողացան գնահատել իրենց գաղափարականներին, որովհետև նախանձ էին, երեսպաշտ ու խարդախ և երբեք չգնահատեցին նրանց ոչ անցյալում, ոչ էլ հիմա, ազգային ապերախտությունը խոր արմատներ է գցել հայի մեջ, որոնք փոխանցվում են սերնդեսերունդ: ( « Արդ՝ եթե մենք ունենք ազգային իմաստություն, հոգու արիություն և առողջ բնազդներ, անկարելի է աչքներս փակենք մեր էս ծանր հիվանդության առաջ և չզգանք, որ մեր հոգին շատ է դառնացած, մեր ներքին մարդը շատ է փչացած, և դրա դեմ կռվելու, առողջանալու առաջին պայմանը էն է, որ մենք և՛ մեր սրտերում, և՛ աշխարհքի առաջ անկեղծ խոստովանենք ու ճանաչենք մեր դժբախտությունը »: Հովհաննես Թումանյան ): Սեփական որովայնի ու գրպանի մասին մտածողը չի կարող արժեքներ ստեղծել, ուր մնաց` գնահատի: Եթե ուսումնասիրենք հայ դասականների ստեղծագործություններն ու բանահուսությունը, ապա կհամոզվենք, որ մենք աշխարհի ամենավտանգավոր ու ապերախտ ժողովուրդն ենք, որ պատրաստ են ազգային բոլոր արժեքները ոտնահարել, սրբությունները պղծել, անգամ պղծել սեփական նահատակների գերեզմաններն ու հերոսների հիշատակը, ապականել ու արժեզրկել: ( « Ճշմարիտն էն է, որ մեր ամբողջությունը տառապում է մի ծանր ու խոր բարոյական հիվանդությամբ » Հովհաննես Թումանյան ): Պատահական չէ, որ Փնթի Կռազի շոֆեռ Մանվել Գրիգորյանը Զորավար Անդրանիկին շնորհեց Վազգեն Սարգսյան հուշամեդալով, անգամ այդ ժամանակ չգտնվեց մեկը` հոգևորական կամ պատմաբան, մտավորական ու քաղաքական գործիչ, որը քննադատեր Կռազի Շոֆեռին` ազգային հերոսի հիշատակը ծաղրելու համար: Անտարբերությամբ ազգը նայեց ու ծափահարեց: Մի՞թե սա ազգային առանձնահատկություն չէ, անտարբերության ու ապերախտության մասին արդեն գրվել է և կարիք չկա կրկին հիշեցնել: Գաղափարականների կերպարները ապականելով` պետք է փորձեն ոչնչացնել ոչ միայն նրանց ստեղծածը, այլև նրա թողած հետագիծն ու հիշողությունները: Պատահական չէր, որ պետք է կրակեին Գարեգին Նժդեհի կիսանդրու վրա` փորձելով վրեժ լուծել նրանից: Գաղափարականները խավարամիտների թշնամիներն էին, որովհետև խավարը չէր կարող հանդուրժել լույսն ու գիտությունը: Հաց Բերող Արթուր Սարգսյանից սարսափում էր խավարասերների ողջ բանակը, իսկ ժողովրդի լուռ համաձայնությամբ ու անտարբերությամբ նա խոշտանգվեց ու դատապարտվեց մահվան: ( « Փարիսեցիները խաչեցին Հիսուսին, իսկ հայերը Հաց Բերողին »: Գեհենի Առաքել 2017 թ.): Գաղափարականները նրանց թշնամիներն էին: Պատահական չէին Վազգեն Սարգսյանի և Սերժ Սարգսյանի խոսքերը. « Թե թշնամի մի փնտրեք մեր մեջ », նրանք լավ գիտեին, որ գաղափարականներին ոչնչացնելով` իրենք ամրապնդելու էին իրենց հավերժական իշխանությունը և այդպես հայ ժողովրդին դարձնելու ոչխարի հոտ: Լևոն Իգիթյանների ու Ռոբերտ Ամիրխանյանների պես. մնացած աղբակույտի մասին խոսելն ավելորդ է, որովհետև նրանք հենց նույն ժողովրդի ծոցից են դուրս եկած խավարամիտներն են` իրենց գենետիկական հատկություններուվ ու տեսակով: Գաղափարականները բոլոր դարերում հալածվել են հայ ժողովրդի կողմից, Պապ թագավորից սկսած` մինչև Չարենց, Թումանյան, Անդրանիկ, Սեպուհ զորավար, Գարեգին Նժդեհ և այլն: Միշտ հալածվել են ու իրենց ճակատին կրել կղերական հոգևորականների կողմից խարանված աղվեսադրոշմը: Ապերախտները ազգի գաղափարականներին դարձրեցին աղանդավորներ ու դավաճաններ, ջհուդներ ու փարիսեցիներ: (« Կայ մտաւորականի ամենէն վտանգաւորը — նա՛, ո՛վ փարիսեցիների եւ դպիրների նման լաւ է ուսուցանում, բայց վատ ու վատն է գործում » Գարեգին Նժդեհ ): Հայ ժողովրդի արժանի զավակներին՝ գաղափարականներին շարունակեցին խոշտանգել ոչ միայն բոլշևիկյան կառափնարաններում այլև դաշնակցական սպանդանոցներում, կուսակցական մամուլում ու հոգևորական ժողովարաններում: Հայերն էին, որ Երևանի կառափնարանում կացնահարեցին Համազասպ զորավարին, հարյուրավոր հայ սպաներին, Սեպուհ զորավարին, Անդրանիկ զորավարին ու Գարեգին Նժդեհին, հարյուրավոր այլ զորավարների հալածեց դաշնակցական խաժամուժը: Իսկ գաղափարականներին Արցախյան պատերազմում գնդակահարում էին թիկունքից: Ինչու՞ Մովսես Գյորգիսյանի, Արթուր Մկրտչյանի, Սամվել Շահմուրադյանի ու Մոնթե Մելքոնյանի սպանությունները պետք է վերագրեին արտաքին թշնամուն, երբ այդ ամենի ետևում կանգնած էինք մենք` բոլորս, ամբողջ ազգը: Մեր անտարբերության ու երեսապաշտության արդյունքը եղավ մեզ մնացած այս Քոսոտ երկիրը, որի մասին բարձրաձայնեց Քոսոտ Ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը: (« Այն մտաւորականութիւնը, որը գրքի ծնունդ է եւ ոչ թէ իր ցեղի մեծութեան ու ժողովրդի տառապանքի — կեղծ եւ անպտուղ մտաւորականութիւն է » : Գարեգին Նժդեհ ) Ինչու՛ չկարողացանք ազգովի ստեղծել մի պետւթյուն, որտեղ ամեն ՀԱՅ մարդ կարող էր արժանապատիվ ապրել իր հարազատների ու որդիների հետ: Մինչդեռ պատկերացում էլ չունենք, թե ինչ է նշանակում երկիր ու պետություն ունենալ, չգիտենք որևէ արժեքի գին, չունենք սեփական ուղեղ՝ մտածելու և ստեղծելու համար: ( « Ինքնուրույնութիւնից զուրկ ժողովուրդները չեն կարող պետութիւն ստեղծել » Գարեգին Նժդեհ ): Մեր օրերում գաղափարականների ոչնչացումը ամրապնդված է օրենքով և սահմանադրությամբ: Պավել Մանուկյանի և Արայիկ Խանդոյանի նկատմամբ փորձելու են կիրառել մախապատիժ՝ ցմահների բանտախցում կամաց կամաց սպանելով ու խոշտանգելով, ինչպես արեցին մնացած գաղափարականներին` հայ ժողովրդի լռությամբ ու համաձայնությամբ: Արցախյան պատերազմի ժամանակ գաղափարականներին ոչնչացնում էր Վազգեն Սարգսյանը, կոմունիստ ՀՀՇ-ականների ձեռքերով, հիմա դա անում են հանրապետական դաշնակները: (« Հերոսները պետք է զոհվեն պատերազմի դաշտում, հակառակ դեպքում նրանք անտանելի են դառնում »: Վազգեն Սարգսյան Վիքիպեդիա ): Իհարկե այստեղ կուսակցական տարբերանշանը այդքան էլ կապ չունի, այստեղ ազգային խառնվածքն է ու ազգային հոգեբանությունը: Իսկ 10 միլիոնանոց սփյուռքը համերաշխություն էր ցույցաբերում և ծափահարում գաղափարական տղաների սպանդը, ինչպես ժամանակին էլ ծափահարեցին Չարենցի ու Նժդեհի կտտանքներն ու տառապանքները: (« Ես տեսա ստրուկին ազատության մեջ և գարշեցի մարդուց, Ես տեսա ազատին ստրկության մեջ և սիրեցի մարդը »։ Գարեգին Նժդեհ Գարեգին Նժդեհը պատահական չէր ասել. « Ապերախտ ու սրբապիղծ հայ ժողովուրդ », նույնն ասել էր Թումանյանը. « Մանկապիղծ ու կույր հայեր», Րաֆֆին` « Արյունախում ու ազգադավ հայեր »: Հայերը պատրաստ էին իրար հոշոտել, եղբայրը եղբոր դեմ էր դուրս գալիս, հայրը` որդու: (« Շղթաների մեջ ծնվում, ապրում և մեռնու՞մ ես դու ես մեղավոր, որովհետև թույլ ես… »: Գարեգին Նժդեհ ) Մի կարծեք, թե « Կիսաբաց լուսամուտները » շոու է, որտեղ բեմադրվում են տարբեր պատմություններ, ոչ, դա հայ ժողովրդի հոգեբանական պատկերն է՝ փնթի ու տգետ հյուրերով և դահլիճում մշտապես ներկա նույն փորձագետ կոչված մեծապատիվ մուրացկաններով, որովհետև նրանք ոչնչով չեն տարբերվում հատակում հայտնված այն գարշահոտ կերպարներից: Նրանք են հայ ժողովրդի իրական պատկերը, սփյուռքում նույն աղետալի իրականությունն է, ինչ հայաստանյան իրականությունն է հեռուստաէկրանին: ( « Մի ժողովուրդ, որի որդիները հավասար չենօրենքի եւ մահվան առջև` հաղթական հայրենիք չի ունենա »: Գարեգին Նժդեհ ) Երբ փնթի ու անտաղանդ երգիչները ոռնում են իրենց ճոխ ու թանկարժեք մեքենաների ու փարթիների սիլիկոնային հետույքների ֆոնին, հասկանում ես, որ դարեր են անցել, բայց գենետիկորեն ու հոգեխառնվածքով մենք մնացել ենք նույնը և դա համատարած բնույթ է կրում, որովհետև հայ ենք և դա մեր գենետիկական որակն է, որից չկարողացանք երբևէ ազատագրվել: Դարեր են անցել, ավաղ, չկարողացանք այդ չարորակ ախտը վերացնել ազգային հոգեբանությունից: ( « Մեր քարոզած ճշմարտութիւնը գուցէ թէ կտրատում է ազգի սիրտը, բայց այդ սուրը միակ հնարն է փտած ու ճարակած խոցը առողջ մասերից բաժանելու եւ հեռացնելու համար » Միքայել Նալբանդեան ): Պատրաստ ենք սեփական բռնակալի ձեռքը համբուրել, պատրաստ ենք սեփական բարերարի ձեռքը կտրել, պատրաստ ենք սեփական լեզուն ու գիրը ոչնչացնել, դպրոցն ու կրթությունը, մշակույթն ու արվեստը, ոչնչացնել այն ամենը, ինչ ստեղծել են գաղափարականները: Ժամանակին հայ ժողովուրդն ուներ աստղադիտարան, ուսումնասիրում էինք աստղերն ու տիեզերքը, իսկ հիմա մի քոռ գիտություն էլ չկա, որպեսզի տեսնենք սեփական ժողովրդի տգիտությունն ու ապերախտությունը, չարությունն ու երեսպաշտությունը: Իսկ տեսնողներին էլ պիտակում ենք ու վարկաբեկում: ( « Եվ ամեն մեկը, որ տգիտություն և վատություն ունեցավ իրենից դուրս փնտրելու աղետի պատճառները, կրկնեց հիմարություններ միայն »: Գարեգին Նժդեհ)

Վազգեն Սարգսյանին դարձնելով ազգային գաղափարախոսության առաջնորդ` ազգովի դարձանք ոջլոտ ու փռչոտ, ինչպես ինքն էր, ամեն մի փնթի դարձել է քաղաքական գործիչ կամ մտավորական: Ահա ազգային հոգեբանության վերելքը, որտեղ ոչխարների պես ծափահարում են ու միաձայն քվեարկում, որտեղ բարբաջում են ու համերաշխ հետույք մտնում: Այդպես 1915 թվականին նույն համերաշխությամբ ճամփա ընկանք Դեր-Զոր, ունակություն չունենալով հավատալ, որ ապրելու համար հարկավոր է պայքարել, ոչ թե ոչխարի պես մորթվել: ( « Արդյո՞ք մեր բացարձակ չեզոքության դեպքում, եթե դա նույնիսկ հոգեբանորեն հնարավոր լիներ, թուրք կառավարությունը պիտի չտեղահաներ հայությունը: Նա պիտ վարվեր մեզ հետ ճիշտ այնպես, ինչպես որ վարվեց:»: Գարեգին Նժդեհ ) Մորթվեցինք դարերի ընթացքում, բոլոր ժամանակներում և այդպես էլ չհասկացանք, որ մորթողը օտարը չէ, այլ մեր մեջ բույն դրած թշնամին: Ներքին թշնամուն թողած իրար ենք հոշոտում ու արտաքին թշնամի փնտրում: « Ներքին թշնամին զինակիցն է ու եղբայրը արտաքին թշնամու » Գարեգին Նժդեհ.)

Շատերը չգիտեն, որ առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ՀՅԴ ղեկավարները Երիտթուրքերի հետ ձեռք-ձեռքի տված ոչնչացրեցին հայ գաղափարականներին: Բավական է հիշել միայն այն փաստը, որ Իթիհատի կուսակցությունը դաշնակցական էմիսարների միջնորդությամբ կազմակերպեցին հայ երիտասարդների զորակոչը թուրքական բանակ ու հետագայում նրանց զինաթափելով` գնդակահարեցին: Դաշնակցականների միջնորդությամբ էին երիտթուրքերը զինաթափել հայ ազգաբնակչությանը, որոնք ի վիճակի էին ինքնապաշտպանություն ցույց տալ: Չգտնվեց գեթ մեկ հայ, որը կբարձրաձայներ այդ մասին, փոխարենը` ամեն ինչ բարդեցին արտաքին թշնամու վրա: ( « Թուրքն ավելի դրական կարծիք ուներ և ունի հայ ցեղի մասին, քան մեր հայանուն ստրկամիտները » : Գարեգին Նժդեհ ) Անգամ Էրզրումի ու Կարսի դավաճանության մասին լռեցին, փոխարենը սլաքները ուղղեցին տարբեր ուղղություններով: Դաշնակցականների հանցանքների մասին լռեցին մյուս կուսակցությունները, քաջատեղյակ լինելով բոլոր մանրամասներին: Իսկ մենք ազգովի Դաշնակ Դրո ենք երգում, նույնիսկ չիմանալով, անգամ, որ Դրո Կանայանը Մանվել Գրիգորյանի պես հանցագործ ու թալանչի է եղել, բայց նրան հերոսացրեցինք ինչպես Մանվելին ու Վազգենին: Դրոյի դեմ անգամ Գարեգին Նժդեհն ու Անդրանիկն են դուրս եկել, սակայն ապարդյուն, որովհետև հայ ենք, այն էլ` բավականին շատ: (« Դա մի սարսափելի եղեռնագործություն է, սպանել պատմությո՜ւնը։ Դա ամենամեծն է բոլոր հանցանքներից։ Նրանք կամենում են ոչնչացնել մեր նախնյաց գործերը և հավիտենական  մոռացության մե՞ջ թողնել մեր հայրենիքի հիշատակները, որպեսզի իրանց վատ գործերն ևս նրանց հետ ծածկվեն, մոռացվեն և ապագայի համար ամոթի ու նախատինքի առարկա չդառնան »: Րաֆֆի ) Մեր մեջ կա այն հանցավոր հատկությունը, որը չունեն մնացած ազգերն ու ժողովուրդները: Մենք հերոսացնում ենք ոճրագործներին, իսկ հերոսներին էլ խաչ բարձրացնում, խոսում ենք հավատքից ու սրբություններից, սակայն սրբապիղծ ենք ու կեղծավոր: Խոսում ենք փարիսեցիների ու հուդաների մասին, սակայն ծախվում ենք մի քանի գրոշով` ազգի նվիրյալներին խարանելով դավաճանի պիտակը: Հայերի հոգեբանական առանձնահատկությունների մասին հազարավոր պատմություններ կան գրված մեր գաղափարականների կողմից, բավական է ծանոթանանք Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործություններում մեծ տեղ զբաղեցնող կերպարներին ու կհասկանանք հայ ժողովրդի հոգեբանական առանձնահատկությունները: « Անխելք մարդը », « Մի կաթիլ մեղրը », « Տերն ու ծառան » « Անուշն » ու « Մարոն », « Գիքորն » ու « Լոռեցի Սաքոն »:Ոսկեքսակ հայը չկանգնեց ոսկեգրիչ մտաւորականի թիկունքում, եւ այդ վերջինի լեզուն` կարճ, խօսքն անլսելի եղաւ միջազգային արէոպագների մէջ »։ Գարեգին Նժդեհ )

Ինչ եք կարծում, պատահակա՞ն էր լուսավոր գաղափարականը հիշեցնում այդ կերպարների մասին` ազգային խառնվածքը նրանց մեջ ի ցույց դնելով: Պատահակա՞ն էր արդյոք Գարեգին Նժդեհը գրում ներքին թշնամու մասին, պատահակա՞ն էր արդյոք Րաֆֆին հիշեցնում հայ առևտրականների ու հոգևորականների մասին: Խաբեբա ու թալանչի, երեսպաշտ ու սրբապիղծ, վախկոտ, մանկապիղծ, քծնող, անտարբեր ու ապերախտ այդ կերպարները մարմնավորում էին մեր ժողովրդի սովորություններն էր ու բնավորության գծերը: ( « Փոխադարձ անհանդուրժողականությունը, ինքնագոհությունը, նախանձը, դավաճանությունն ու բազում ուրիշ թերություն ոստայն են հյուսել մեր սրտերում »:Րաֆֆի Հայ գաղափարականների պատկերած կերպարները հիմա հայտնվել են ազգային ժողովում, մշակույթում, կառավարությունում, պետական ու հասարակական բոլոր կառույցներում, անգամ սփյուռքում ու հայկական գաղթօջախներում: Կնշանակի այդ տեսակը դարերով եկել ու հասել է մինչև մեր օրերը: Ահա ազգային գենետիկական ու հոգեբանական գործոնը, որը մնացել է անփոփոխ: ( « Ժողովուրդները չունեն աւելի մեծ թշնամի, քան կրօնապէս պաղ եկեղեցականը, անոգի ուսուցիչը, կաշուապաշտ զօրականը: Խորագոյն անկումի իրենց օրինակով սրանք են անբարոյացնում մարդը իբրեւ անհատ եւ հաւաքականութիւն » : Գարեգին Նժդեհ ) Գիտեք, պատահական չեն մեր գաղափարականներն աղաղակել, որ մենք ազգովի տխմար ենք և անգրագետ, հավի ուղեղով, զուրկ ենք հիշողությունից ու ապերախտ: Ապերախտությունը մեր ազգային ամենացայտուն գծերից մեկն է: Ապերախտությունն ու անտարբերությունը հայերի մեջ ձևավորված ու ամրացած երևույթն է, պատահական չէ, որ հայերը սովորություն ունենք ասելու, որ մի հայը լավ է, իսկ երկուսն արդեն աղետ է: ( « Մեր նկատմամբ մեղաւոր է եւ մարդկութիւնը, բայց անմեղ չենք եւ մենք։ Մերն է մեղքի մեծ բաժինը, քանզի մեր ձեռքին է բանալին այն բոլոր դրութիւնների, որոնց մէջ կ՛ուզէինք եւ կարող ենք լինել, քանզի մենք ենք մեր քաղաքական բախտի ճարտարապետը» : Գարեգին Նժդեհ ) Թշնամությունը գալիս է տգիտությունից, իսկ տգիտությունը` ծուլությունից ու տխմարությունից, ամեն ինչ փոխկապակցված է, ամեն ինչ միաձուլված շղթայական կապով: Ինչպես ասում են սովորաբար` ենթագիտակցությունը « այսբերգի գագաթն է »։ Չկա ոչինչ ենթագիտակցական, nր հնարավոր չլինի վաղ թե ուշ գիտակցել, և չկա ոչինչ գիտակցական, nր հնարավոր չլինի անցնելու ենթագիտակցության մեջ։ Սակայն հայերի պարագայում այդ ենթագիտակցությունը մղվում է վերջին հորիզոնական, կամ էլ առհասարակ բացակայում է: Սովորաբար մարդն իր տեսակով շատ բաներ անում է առանց գիտակցելու, այսինքն ինքնաբերաբար կամ մեխանիկորեն, ինչպես ասում են խոսակցական բառապաշարում, սակայն հայերի մոտ ամեն ինչ անհասկանալի է ստացվում, առանց գիտակցելու անմտածված: Որպեսզի հասկանալի լինի այս բանաձևի միտքը` բացատրեմ հասարակ եղանակով: ( « Հայոց պատմությունը մեզ մի բան է սովորեցնում, այն որ հայը իր պատմությունից բնավ չի սովորում »: Գարեգին Նժդեհ ) Հայերը սովորաբար իրենց խելքից միշտ հայտնվում են կեղտափոսում, չնայած մեծ ջանքերով ստիպված են լինում հաղթահարել և դուրս գալ այդ կեղտափոսից, սակայն շատ չանցած` վերադառնում են ու կրկին ընկնում նույն փոսը, ամեն անգամ նույն փոսում հայտնվելիս թվում է, թե իրենք կամավոր են նախընտրում ընկնել այդ կեղտափոսը: Երբ բազմաթիվ անգամ հայտնվում ես նույն կեղտափոսում, դրան արդեն դժվարանում եմ որևէ անուն տալ: Նույն ոճրագործին, երբ ներում են, հետո մոռանում նրա ոճիրները, վերջում հերոսացնում: ( « Թշնամուն մի հանցանք ներել ` նշանակում է նորե՛րն արտոնել »: Գարեգին Նժդեհ ) Հիշեք Հովհաննես Թումանյանի « Մի կաթիլ մեղը », որի համար պատրաստ ենք ազգով ու ցեղով իրար փոր թափել, իրար հոշոտել, սակայն իրական թշնամու հանդեպ խոնարհ ենք ու վախկոտ, երեսապաշտ, քծնող, անտարբեր ու ապերախտ…( « Էն հասարակ վարունկի թուփն ինչ է. հայտնի է, որ եթե նա էլ ոտի տակ է ընկնում՝ էլ նրա պտուղը չի ուտվում, էնքան է դառնանում։ Ամբողջ կյանքը դարձնում է դառն ու դաժան։ Եվ էս տեսակ կյանքը կունենա, այո՛, շատ բան, և՛ « հառաջադիմություն », և՛ « կուլտուրա », և՛ « մամուլ », և՛ « գրականություն », և՛ «դպրոց», և՛ « բարեգործություն », բայց էդ բոլորը ներսից ճիճվի կերած պտուղի նման են, և տառապում են հիմնական պակասություններով, մի ընդհանուր ցավով, որի ճարը դրսից անել չի կարելի։ Էդ տեսակ կյանքը կտա և տաղանդավոր մարդիկ, սակայն նրանք էլ կլինեն դառն ու դաժան։ Բայց նա չի կարող ծնել ազնիվ մարդիկ, բարի սրտեր ու բարձր ոգիներ, հենց է՛ն, ինչը որ դարձնում է մի կյանք գեղեցիկ ու հրապուրիչ և մի ժողովուրդ թանկ ու համակրելի »։ Հովհաննես Թումանյան )

Տեղին է նշել գաղափարական Նժդեհի խոսքը. « Այլ կերպ հայությունը կմնա մեկն այն դժբախտ ժողովուրդներից, որոնք գոյություն ունեն, բայց չեն ապրում, որոնք « աշխարհում են բայց աշխարհից չեն »:

Ասացեք խնդրեմ, արդյոք սա մեր ազգային հոգեբանության ամենավառ գնահատակա՞նը չէ, մի՞թե գերագույն արժեքներով մեծ հայը այդպիսի գնահատական կարող էր տալ իր ցեղին, եթե դա ճշմարտություն չլիներ: ( « Մի ժողովուրդ, որի որոշ տարրերը կարծես արդեն հաշտվել են իրենց ցեղի գլխովին կորչելու մտքի հետ և ցուցադրում են մահվան դատապարտվածի հոգեբանություն » : Գարեգին Նժդեհ ) Հիմա կհայտնվեն ինձ քարկոծողները և կսկսեն դասեր տալով` այս աշխատությունը ներկայացնել դավաճանի բարբաջանք: Նախապես ասեմ` այդ դեպքում պետք է դավաճան կոչվեն նաև Թումանյանն ու Իսահակյանը, Նժդեհն ու Անդրանիկը, Խորենացին ու Ֆրիկը, որոնք բարձրաձայնել են այս ամենի մասին և որոնց իմաստուն խոսքերն անգամ այսօր առանց հասկանալու մեջբերում եք ձեր փիլիսոփայական մտքերում և համարում նրանց Հայ Մեծեր:

Անդրադառնանք հայ մամուլին և ամբողջացնել հայի հոգեբանական փորձաքննության արդյունքները: ( « Թերթեր ունենք, որոնք աւելի օգտակար պիտ լինէին հայ ժողովրդին, եթէ բնաւ լոյս չտեսնէին »: Գարեգին Նժդեհ ): Հայկական մամուլի մասին բազմիցս խոսել են մեր գաղափարականները, որովհետև հայ մամուլը պատկերում է ազգային դեմքը: Թումանյանը, Պարոնյանը, Նժդեհը, Րաֆֆին և մյուսները պատահական չեն ազդակներ հնչեցրել, հիմա նույնը տեսնում ենք « Կիսաբաց լուսամուտներում » և համացանցային մամուլում ու կայքերում: Հայկական մամուլը միշտ եղել է աղբանոց` պատկերելով ազգային դիմապատկերը: ( « Հիմի եկեք ուսուցիչներին տեսեք։ Դասերից ավելի շատ է՛ն աշխատանքի վրա են, որ իրար ոտի տակ փորեն, և շարունակ մի որևէ չնչին դեպք, որ կարելի էր ընկերական շրջանում հեշտ վերջացնել, ազգային հարց դարձրած, տարիներով ձգտում են պաշտոնական ճանապարհով, դատարանով ու մամուլի էջերում մեկը մյուսին անվանարկել, հալածել ասպարեզից ու սպանել բարոյապես… ո՛չ մի մեղմություն, ո՛չ մի ներողամտություն, ո՛չ մի սահման չարությանը »։ Հովհաննես Թումանյան ) Դոդի Գագոյի « Կենտրոն » հեռուստաընկերությունը օրվա 24 ժամը իրենց փնթի տիրոջ գովքն ու բարերարությունն են գովազդում, նման հազարավոր կայքեր կան, որտեղ Շամշյանի ու Արշակ Զաքարյանի պես տգետ աղբակույտերն են ներկայացնում հասարակական կյանքը, ապականելով ոչ միայն մեզ, այլև մեր անցած պատմությունն ու լուսավոր մարդկանց: ( « Իսկ հայ կապիտալիստնե՞րը. արժէ խօսել սրանց մասին: Չէ՞ որ սրանք ազգ չունեն, հայրենիք չեն ճանաչում: Չէ՞ որ սրանց սրբազան հայրենիքը շահաշատ շուկան եւ մեծածախս հաճոյավայրերն են: Մրանք դուրս են ապրում ազգերից ու մարդկութիւնից: Պարտականութիւններ չունեն սրանք: Մարդ չեն սրանք:

Ա՜հ, այդ « վատ սրտի ու լաւ ստամոքսի» տէրերը. իրենց նիւթական բաւականութիւնների համար միայն ապրող մարդատիպ անասուններ, որոնք օտարի համար աշխատող ազնիւ անասունի արժէքն իսկ չունեն: Տմա՛րդ արարածներ, որոնց մասին ասել է մի գրող. « Զա՛րկ կրծքին, դատարկ ձայն կը տայ »: Գարեգին Նժդեհ»: ) Ինչպես ասում են` նորը հնի շարունակությունն է, ազգային գենետիկական հատկությունները մնացին նույնը, որովհետև նախընտրեցինք խավարն ու ստրկամտությունը: Նախընտրեցինք քծնանքն ու երեսպաշտությունը, որը դարերով եկել հասել է մեզ: ( « Այլ պիտի լիներ ժողովուրդների պատմությունը, եթե գոյություն չունենային ընկածներն ու ընկածությունը մարդկային: Առանց սրանց գոյություն պիտի չունենար բռնությունը, որ անզիղջ վատերի սև գործերով է շնչել բոլոր դարերում »: Գարեգին Նժդեհ ) Պատմությունից դասեր չքաղեցինք, շարունակ մնալով նույն աղբանոցում, շարունակելով հավատալ ու պաշտել սրբապիղծ ու մանկապիղծ հոգևորականներին, տգետ ու հիմար մանկավարժներին ու վարժապետներին, թալանչի ու հանցագործ առևտրականներին, ծույլ ու անբան զինվորականներին, կաշառակեր ու ծախված դատավորներին: Ահա հայի իսկական կերպարը, ու կարիք չկա նրանից դժգոհել, որովհետև դարեր շարունակ մնացել ենք անփոփոխ ու դեռ ինչքան կմնանք այսպես` հայտնի չէ: ( « Ահա այսպես, կյանքը Հայոց աշխարհում դառել է միահեծան իշխանություն կարմիրների և երեսուն արծաթ սրանց գործիքների՝ ամենօրյա Գողգոթա մեր ժողովուրդի համար »: Գարեգին Նժդեհ ) Կցանականայի ավարտել այս աշխատությունը մեծ գաղափարական Մովսես Խորենացու խոսքերով: « Ողբում եմ քեզ, հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ ու ուսուցանողդ, վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը։

Երբ մտածում եմ այս բաների մասին, սիրտս հառաչում և արտասվում է և ցանկանում եմ տխրալից և սգավոր խոսք ասել։ Եվ չգիտեմ ի՞նչպես հորինեմ իմ ողբը, և կամ ո՞ւմ արտասվեմ.

Ուսուցիչները տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոչված, փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով, ոսկեսեր, նախանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը։

Կրոնավորները կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվամոլ, քան թե աստվածասեր։

Վիճակավորները հպարտ, դատարկապորտ, դատարկախոս, ծույլ, գիտություններն ու վարդապետական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակերգություններ սիրող։

Աշակերտները սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած՝ աստվածաբան են։

Աշխարհականները ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասակար, ժառանգությունից փախչող։

Զինվորականները անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, ելուզակ, ավազակներին համաբարո։

Իշխանները ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, երկիր ավերող, աղտեղասեր, ստրուկներին համախոհ։

Դատավորները տմարդի, ստախոս, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպաշտպանող, անկայուն, ընդդիմացող։

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած։

Եվ ի՞նչ կա այս բոլորի դիմաց, եթե ոչ այն, որ աստված մեզ անտես է արել, և տարրերը փոխել են իրենց բնույթը, գարունը երաշտացած, ամառը սաստիկ անձրևային, աշունը ձմեռ դարձած, ձմեռը սաստիկ ցուրտ, մրրկալից և երկարատև։ Քամիները բքաբեր ու խորշակաբեր, ցավեր տարածող, ամպերը կայծակներ թափող, կարկտաբեր. Անձրևներն անժամանակ և անօգուտ, եղանակը դաժան, եղյամաբեր. Ջրերի ավելանալը անօգուտ, իսկ պակասելը՝ չափազանց. Հողի պտուղների անբերրիություն և անասունների անաճելություն, այլև երկրաշարժեր և սասանումներ։ Եվ այս բոլորի վրա ամեն կողմից խռովություն, համաձայն այն խոսքի, թե ամբարիշտներին խաղաղություն չկա։

Որովհետև մեզ տիրեցին խստասիրտ ու չար իշխանավորը, որոնք ծանր, դժվարակիր բեռներ են բարձում, անտանելի հրամաններ են տալիս, կառավարիչները կարգ չեն պահպանում, անողորմ են, սիրելիները դավաճանված են, թշնամիները զորացած, հավատը ծախսվում է այս ունայն կյանքի համար։ Ավազակներ են գալիս անհատնում և շատ կողմերից, տները թալանվում են, ստացվածքները հափշտակվում, գլխավոր մարդիկ կապվում են, հայտնի անձեր բանտարկվում են, դեպի օտարություն են աքսորվում ազնվականները, անթիվ նեղություններ են կրում ռամիկները, առնվում են քաղաքներ, քանդվում են ամրոցներ, ավերվում են ավաններ, հրդեհվում են շինություններ, անվերջ սովեր և հիվանդություններ և բազմատեսակ համաճարակներ։

Աստվածապաշտությունը մոռացված է, և կա դժոխքի ակնկալություն։

Մովսես Խորենացի

Ահա հայի դիմապատկերը, որի մասին անգամ 5-րդ դարում էր ասվում: Ի՞նչ եք կարծում, արդյո՞ք տարբերություն գտաք ներկայիս ու անցյալի միջև: Պատահական չէին այս մեջբերումները Մեծ Գաղափարականների խոսքերից, որոնք ասվել էին մեր ժողովրդի հասցեին, դրանք մեր Ազգային հոգեբանության ու նկարագրի ամենավառ ախտորոշումն էր, չնայած հարյուր հազարավոր վեպեր ու պատմվածքներ կան, հեքիաթներ ու պոեմներ ու չափածո գործեր, որտեղ բացահայտում է հայ մարդու ներքին ու հոգեկան վիճակները՝ անկախ ժամանակից ու դարաշրջանից:

 Գեհենի Առաքել 29/10/2017թ.

ՀԱՅ ՍՆՈՈՒԴԵ՞Ն, ԹԵ՞ ԱՆՑԱՆԿԱԼԻ ԱՐԺԵՔ

Posted on

Երեկ դիտեցի Էդվարդ Սնոուդենի մասին 2016 թվականին ամերիկացի կինոռեժիսոր՝ Օլիվեր Սթոունի նկարանհանված « Սնոուդեն » գեղարվեստական ֆիլմը, պետք է խոստովանեմ, որ ֆիլմը գերազանց էր, չնայած մինչ այդ՝ 2014 թվականին Էդվարդ Սնոուդենի մասին պատմող վավերագրական ֆիլմը, լիամետրաժ ֆիլմ անվանակարգում դարձել է հաղթող։ Սակայն այստեղ կցանկանապ գրել Էդվարդ Սնոուդենի մասին, նրա համարձակության, անկոտրուն բնավորության, եզակի ընդունակությունների ու ինտիլեկտի գաղափարի մասին։ Այդ երիտասարդի մեջ կար այնքան համարձակություն, իմաստություն և սեր, որ անկարելի է նկարագրել, որպես հոգեբան զերծ կմնամ մասնագիտական տեսանկյունով նայել նրա կերպարին, բայց որպես քաղաքացի չեմ կարող չհմայվել նման կերպարով․․․ Հավատացեք հազվագյուտ են պատահում Սնոուդենի պես սկզբունքային ու խիզախ մարդիկ, որոնք անկախ ամեն ինչից՝ անգամ դավաճանի խարանից չվախենալով, կարող են դեմ գնալ պետական գաղտնի ծառայությունների մամլիչին, որը ընդունակ է ծամելու ցանկացած մեկին, անգամ նրա հարազատներին, որը կփորձի ըմբոստանալ կամ կարող է մենամարտի ձեռնոց նետել իր դեմ։ Այն ինչ արեց Էդվարդ Սնոուդեն միջազգային հանրության ու համամարդկային արժեքների պահմպաման համար անգնահատելի է։ Իսկապես հիացմունքի խոսքեր ասելը ու շռայլելը կարծում եմ տեղին է։ Հիմա անցնենք մեր հայկական իրականության մեջ ինձ հայտնի Սնոուդենին։ Ինչու՞ ինձ հայտնի, որովհետև կարծում եմ այս բացահայտումը նաև անակնկալ է հենց՝ իր համար ու նրա հետ շփվող ընկերների ու հարազատների համար։ Կարծում եմ չեմ ձանձրացնի իմ ընթերցասեր բարեկամներին եթե սկսեմ հենց սկզբից։

Տարիներ առաջ էր համացանցում Արցախյան պատերազմի մասին փաստեր փնտրելիս, հանդիպեցի մի հետաքրքիր էջի, անակնկալը ու տպավորություններս ավելի մեծացավ, երբ իմ իմացած փաստերի մասին ճշմարտացի նկարագրված էր մանրամասներով ու նույնիսկ ավելին։ Զարմացա երբ պարզվեց, որ կայքի ու հոդվածների հեղինակը Արցախյան պատերազմի վետերան է, լրագրող, անգամ պարզվեց, որ իմ զոհված եղբոր մարտական ընկերներից է։ Կայքում իմ գրած մեկնաբանությունը ստացավ նաև պատասխանը, այդպես սկսվեց իմ շփումը հեղինակի հետ, այդպես գնալով մտերմացանք ու ընկերացանք։ Խոսքս Արցախյան պատերազմի վետերան, հետախույզ լրագրող՝ Վարդան Հովհաննիսյանի մասին է։ Չեմ խուսափի խոստովանել, որ նրանից շատ բան սովորեցի, շատ բան կարողացա հասկանալ և պարզել, նա դարձավ ինձ համար գաղափարական ուսուցիչ ու ընկեր, նրա միջոցով տեսա Արցախյան պատերազմի պատկերը իր ամբողջ գույներով։ Հավատացեք մեծ համարձակություն էր հարկավոր դեմ գնալ ՀՀՇ-ի ու պետական մամլիչին, որը ժամանակին հարյուրավոր այդպիսի տղաների ոչ միայն թիկունքից գնդակահարեց, այլև ԿԳԲ-ի կառափնափանում խոշտանգեց ու գնդակահարեց։ Իմ այս բացահայտումները անակնկալ չեն շատերի համար, մանավանդ Վարդան Հովհաննիսյանին ճանաչողների համար, որովհետև նրա պատերազմական օրագրերն ու հուշագրերը նման արժեքավոր են, որքան Սնոուդենի հրապարակած գաղտնիքները։ Հավատացեք հայ ժողովրդի համար կարևոր այդ հուշագրերը ու օրագրերը Վարդան Հովհաննիսյանը չկարողացավ հասցնել հանրությանը, որովհետև ինչպես ինքն էր խոստովանել․ « Ոչ մեկին հարկավոր չեն դրանք »․․․ Տարիներ առաջ էր, երբ իր ձեռագրերով ու մեքենագրված թղթերով լի թղթապանակը հանձնեց ինձ, ասելով, որ գուցե « ինձ՝ գաղափարակից ընկերոջը հաջողվի ավարտել իր այս սկսած գործը »։ Այնքան հիասթափություն ու ցավ կար այդ հերոսական մարդու մի քանի բառում, սակայն նա ամեն ինչից ելնելով նա շարունակում էր օգնել ինձ ոչ միայն իմ հրապարակած գրքերի աշխատանքներում, այլև տեսանյութերի հրապարակման գործում։ Նրանից սովորելը պատիվ էր ինձ համար, նա առաջիններից մեկն էր, որ հայտարարել էր ու գրել ՀՀՇ-ի ոճրագործների հանցանքների մասին, նա առաջիններից էր, որ Վազգենի ու Վանոյի հանցանքների մասին բարձրաձայնել էր, նա էր « Ասֆալտի ֆիդայինների » ու Արցախյան պատերազմի դավաճանությունների ու դավաճանների մասին գրել, նա էր գրել, որ հայկական բանակը ի վիճակի չէ պատերազմել, որովհետև դավաճան գեներալները բանակը տանում են պարտության։ Նա էր գրել կեղծ հերոսների ու թալանչի սպայակույտի մասին։ Վարդան Հովաննիսյանի հուշագրերում ոչ միայն Արցախյան պատերազմի դավաճանությունների ու հերոսությունների մասին է գրված, այլև ապագայի կառուցողական ծրագրեր բանակաշինության ու պետության հզորացման մասին։ Բավական էր միայն նրա կողմից գրված ու արձանագրված Ազգային Գաղափարախոսության ծրագիրը, սահմանների ու առաջնագծի ինժիներական նախագծերի, անվտանգության համակարգի ու կառույցների նոր մոդելների ու նախագծերը թերթել․ հասկանում ես, հեղինակի հզորությունը ու նրաք մտքի թռիչք անսահմանությունը։ Այդ թվում սփյուռքի, կրթական ու Առաքելական եկեղեցու բարեփոխումների ու նոր ծրագրեր ու մոտեցումների մասին։ Պատահական չէ, որ հաճախակի եմ օգտվում նրա հուշագրություններից, որոնք վաղուց ձեռնարկ են դարձել ինձ համար, այդ ամենը կարող էին կրթել մի ամբողջ սերունդ, կարող էին ամրացնել ու հզորացնել հայկական պետությունը, սակայն այդ ամենը մնաց թղթի վրա, անգամ չընթերցվեց։ Այն ճշմարտության մասին, որի մասին գրվել է ու ասվել երբեք չի ընդունվել հայ հասարակության կողմից, ինչու՞ եմ նշում հասարակություն բառը, որովհետև միայն գիտակցված մարդը կարող էր հասկանալ, թե ճշմարտությունը ու պատմությունը անցած սխալները ու իրական հերոսները կարող են միայն պատմության ընթացքը փոխել, սակայն ոչ կեղծ ու շինծու հերոսները, կեղծիքը ու սուտը նրա համար են, որպեսզի բթացնեն առանց այն էլ բթացած ամբոխին։ Չեմ խոսում «ամբոխավարությանը» զոհ դարձած տգետ ու անտառաճանաչ զանգվածի մասին։ Հայերը սիրված կարգախոսներից է « գնա մեռիր, արի սիրեմ »։ Այո հայերը գնահատել չգիտեն, ո՛չ իրենց հերոսներին, ո՛չ էլ ազնիվ ու արդար մեծություններին, իրենցը՝ Դոդի գագոն է, Արամ Սարգսյանը ու մոլագար ու փչացած փնթիները․․․ Փնթիապաշտություն, դավաճանաբուծություն, մորթապաշտություն։ Այս չափանիշներով է հայությունը առաջնորդվել երեսուն տարի, չնայած դրանից առաջ էլ պակաս չենք եղել։ Հիմա երբ խոսեցինք Էդվարդ Սնոուդենից ու իմ բարեկամ՝ Վարդան Հովհաննիսյանից կցանկանաի պատմել մի դեպք: Հուսամ իմ բարեկամը չի նեղանա։ Տարիներ առաջ էր, նա ասել է, որ Նիկոլ Փաշինյանն ավելի մեծ չարիք է հայ ժողովրդի համար, քան՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն էր, փաստորեն ինչպես տեսանք՝ նա պայծառատես չէր, բայց վստահ գիտեր, որ Արցախյան եկող պատերազմում պարտվելու մասին դա փաստ է։ Երբ աշխարհի քաղաքակիրթ մարդկությունը գնահատում է Էդվարդ Սնոուդենին ու նրա համարձակությունը ու գաղափարները, հայությունը իր ազնվազարմ որդիներին ո՛չ միայն անտեսում է ու խորշում այլև ատում։ 2018-թվականին էր, երբ իմ խնդրանքով Վարդան Հովհաննիսյանը հանդիպեց Նիկոլ Փաշինյանին, իմ նամակը փոխանցել էր Նիկոլ Փաշինյանին, որտեղ առաջարկված էր ո՛չ միայն Հայաստանի զարգացման ծրագիրը, այլև բանակաշինության, ռազմական արդյունաբերության, բանկային ու տնտեսական առաջընթացի նոր մտահաղացումներ։ Ցավոք սրտի ՀՀ կառավարությունն ու Նիկոլ Փաշինյանին ցանկալի չէր որևէ բան անել հայկական պետության համար։ Մի քանի տարի առաջ իմ բարեկամը մի տեսանյութ էր ուղարկել, կատակելով․ « Որ հայ ժողովուրդը փրկության երկու ճանապարհ ունի, մեկը՝ ես եմ, իսկ մյուսը Դեր-Զորը»։ Հետո՝ միայն տարիներ անց հասկացա իմ բարեկամի կատակի իմաստը։ Այսպես հայ ժողովուրդը իր փրկությունը երբեք չի կապել իր հերոսների, ազնիվ ու բանիմաց մարդկանց վրա, իր փրկիչները եղել են շաբաթը մեկ կաշին փոխող Ժիրար Սեֆիլյանը, Արման Բաբաջանյանը , Շանթ կամ էլ ոջլոտ Նիկոլ Փաշինյանն ու իր պես փչացածները։ Հովհաննես Թումանյանի թևավոր խոսքով էլ ավարտեմ այս բացատրությունը « Ոչ մի պաշտոն կամ կոչում չկա, որ հավասար լինի և կարելի լինի համեմատել մարդ կոչման հետ, մեր ներքին մարդը շատ է փչացած, և դրա դեմ կռվելու, առողջանալու առաջին պայմանը էն է, որ մենք և՛ մեր սրտերում, և՛ աշխարհքի առաջ անկեղծ խոստովանենք ու ճանաչենք մեր դժբախտությունը՝ որ ներսից ենք փչացած »: Մեր ժողովուրդն ազգային գաղափարախոսությունից խորշում է, իսկ գաղափարի մարտիկների փոխարեն աստվածացնում է փնթի, տգետ, վախկոտ ճիվաղներին: Լևոն Տեր Պետրոսյանը 1997 թվականին պատահական չէր խոստովանել․ « որ եթե ազգին պարտադրվում են ազգային գաղափարախոսություն, ապա դրանով խաչ եք քաշում ժողովրդավարության վրա »։ Դրա համար էլ հետևանքը եղավ այս ամենը ինչը կատարվում է։ Իսկապես հայ ազգը գեղեցիկ մեռնել գիտի․․․․

Գեհենի Առաքել 05․01․2022

ԻՆՉ ԱՆՈՒՄ ԵՆՔ՝ ԵՐԵԽԵՔԻ ՀԱՄԱՐ ԵՆՔ ԱՆՈՒՄ

Posted on Updated on

« Ինքնուրոյնութիւնից զուրկ ժողովուրդները չեն կարող պետութիւն ստեղծել »: Գարեգին Նժդեհ

«Ինչ անում ենք՝ երեխեքի համար ենք անում»։ Այս հայերի ամենահայտնի խոսքերից մեկն է, որի պատասխանը երբեք չենք կարողացել տալ։ Չեմ կրկնվի, եթե ասեմ ,որ սա «Հայու»` այսինքն Հայությանյան հերթական դատարկամտությունն է, հայության ամենանողկալի արտահայտությունն է, որովհետև մեր ժողովուրդը երբեք չի իմացել հայրենիքի ու իր զավակների գինը, այլապես արժանվույնս կգնահատեր այս երկու կարևոր արժեքները։ Հայերի հաջորդ խոսքը․ «Գնա մեռիր` արի սիրեմ», այս բառակապակցությունը հայության սիրելի խոսքերի շարքում է։ Վստահ եմ, հայության մոտ մեծ հիստերիա կառաջացնի իմ այս ակնարկը, սակայն չասելն էլ կլինի հանցագործություն։ Facebook-յան որոշ ընկերներ անկեղծանում են ասելով, թե ինչու՞ եմ չարացած կամ միայն վատը գրում մեր ազգի մասին։ Կամ էլ հայ ժողովուրդը ի՞նչ մեղք ունի, երբ ազգի մեջ այդքան տականք կա։ Ի՞նչ եք կարծում, իմ մեղքո՞վ է, որ հայության մեջ տականքը շատ է, իմ մեղքո՞վ է դավաճանաբուծությունը զարգացած Հայաստանում, սփյուռքում, հոգևոր կյանքում ու առօրյայում, համացանցում, մեր կառավարությունում ու մշակույթում։ Անգամ Ֆեյսբուքում և մյուս սոցիալական ցանցերում են վխտում։ Կույր ձևանալը հերոսություն է, իսկ ճշմարտությունը ասելը՝ չարախոսություն։ Չգիտես ինչու սիրում ենք ռուսներին մեղադրել ո՛չ միայն մեր անգործության, այլև դժբախտությունների մեջ։ Տեղին է հիշել Ռուսաստանի քաղաքացի Վիտալի Կալոևին, ով 2004 թվականի փետրվարի 24-ին Շվեյցարիա Ցյուրիխ քաղաքում սպանեց ավիադիսպետչեր՝ Պիտեր Նիլսենին։ Վիտալի Կալոևին 15 տարի պահանջվեց, որպեսզի իր զոհված ընտանիքի համար վրեժ լուծի ավիադիսպետչերից։ Պետք է խոստովանեմ, որ շատ զարմացա: Այս նյութը գրելուց առաջ հայկական Վիքիպեդիայում գտա Վիտալի Կալոևի մասին տեղեկատվություն։ Նախ ցանկալի է, որ կարդաք նրա մասին, իսկ շարունակությունը կգտնեք հաջորդում։ «Վիտալի Կոնստանտինովիչ Կալոև (օսերեն՝ Калоты Къостайы фырт Витали, ծնվել է՝ հունվարի 15, 1956 Օրջոնիկիձե, Հյուսիս-Օսեթական ԻԽՍՀ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), խորհրդային և ռուսական ճարտարապետ-շինարար, Հյուսիսային Օսիայի շինարարության և ճարտարապետության նախկին նախարար։ Ինչպես համոզվեցիք` հայրը կարողացավ արժանի պատիժ տալ անպատիժ հանցագործին։ Սա ռուսների և ինչու՞ չէ, նաև համամարդկային չափանիշներից ելնելով։ Հիմա հայության մասին, երբ 44 օրյա պատերազմում երկրի գերագույն գլխավոր Ճիվաղ՝ Նիկոլ Փաշինյանը հազարավոր հայորդիների տարավ ու պատերազմում զոհեց, ոչ մի հայ ծնող բացի ամոթանքից ոչինչ չասաց։ Պատկերացնու՞մ է հինգ հազարից ավելի զոհված զինվորի ծնող միայն թամաշավոր սգացողի դերում էր, դրան գումարենք հաշմանդամ 10 հազարից ավելի զինվորների ծնողներին ու գերի և անհայտ կորած զինվորների ծնողները։ Հիմա այդ թվերը բազմապատկեք իրար, որովհետև շատերի համար Նիկոլը փրկիչ է, շատերի համար կապիտուլյանտ ու հողատու, շատերի համար սիրելի վարչապետ, իսկ շատերի համար էլ՝ երկնային առաքել ու Հիսուս Քրիստոս։ Հայերից և ոչ մեկ չփորձեց Փաշինյանին մեղադրել կամ մեղադրանք ներկայացնել, ո՛չ մեկ չփորձեց դատավճիռ կայացնել, ո՛չ մեկ ինքնադատաստանի փորձ չարեց, վրեժ ու արյան փոխհատուցում․․․ Հիմա ուզում եք ասել, թե մենք ա՞զգ ենք, ժողովու՞րդ կամ հասարակությու՞ն։ Մեզ մոտ անգամ բացակայում է հասարակական միտքը, բանականությունը։ Շատերը տեղյակ չեն, որ 1992 թվականին Պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը Սովետաշենի գնդի մեկ շաբաթական նորակոչիկ զինվորներին, որոնք անգամ երդմնակալություն չէին տվել ու չգիտեին հրազենի գործածության հասարակ կանոնները, գիշերային տագնապով ուղարկվում են Լաչինի միջանցք՝ մարտական առաջադրանք կատարելու, արդյունքը եղավ 100-ից ավելի զոհերը, արդյունքում անգամ քրեական գործ չբացվեց, ոչ էլ հետաքննություն ու մեղավորներ փնտրեցին։ Պատասխանատվությունը իրար վրա գցելով գործը փակեցին գնաց։ Զորամասի հրամանատար գնդապետ՝ Աշոտ Պետրոսյանը անգամ զարմացել էր, որ իրեն ինչու՞ գեներալի կոչում չեն տվել․ այդքան զինվոր զոհելու համար։ Չնայած հետագայում Աշոտ Պետրոսյանին ո՛չ միայն գեներալ դարձրեցին, այլև պաշտոններ ու անձեռնամխելիություն, բնակարան ու մեքենա։ Այն, որ Վազգեն Սարգսյանը ու Աշոտ Պետրոսյանը մնացին անպատիժ այդ զոհված զինվորների անտարբերության շնորհիվ, փաստը անհերքելի է։ Անգամ Նաիրի Հունանյանի ինքնադատաստանից հետո էլ, Վազգենին ու Աշոտ Պետրոսյանին հերոսացրեցին ինչպես հարկն է։ Սա՛ ենք, հիմա մեղավորը այստեղ ո՞վ է, ե՛ս, թե՞ անտարբեր, վախկոտ, ողորմելի ու ստրկամիտ ծնողները, որոնց երեխաների համար իմ սիրտը ավելի է ցավում, քան իրենց։ Գերի զինծառայողների ծնողները միայն տեսախցիկների առջև են ոգևորվում, ռուս գեներալներն են մեր գերիներով ավելի շատ են մտահոգված, քան հայ անգլուխ գեներալներն ու գերիների ծնողները։ Ի՞նչ եք կարծում, այդ զոհված զինվորների հոգին խաղաղվելու՞ է, քանի դեռ իրենց ծնողները կրավորական անտարբերությամբ թամաշա են անում, փողոց են փակում, պառվաբոզի լաց դնում։ Վստա՛հ եմ, այդ զինվորները անգամ երկնքից նզովվելու են ո՛չ միայն իրենց գերեզման հասցրած Նիկոլ Փաշինյանին, այլև իրենց ծնողներին․․․ Հարգանքը միայն գերեզմանին մարմարե սալիկ դնելը չէ: Թարմ ծաղիկներով ու մոմավառությամբ չեք կարող զոհված խռովյալի հոգին խաղաղեցնել, այստեղ միայն արյուն է պետք ու շատ արյուն, անկախ դա կլինի գեներալի, թե՞ դատախազի՛, վարչապետի՛, թե՞ իր թուլեքի, միևնույն է, աստվածաշնչի մեջ ասում է․ «Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման»։ Հիշում եմ Վարդան Ղուկասյանն էր ամոթանք տալիս գերի զինվորների ծնողներին, որոնք գումարի դիմաց նախընտրում են իրենց զավակների գերությունը, քան նիկոլի հրաժարականը։ Սրբապղծությունը հենց այստեղ է, հետո էլ համարձակություն ենք ունենում խոսել Թեհլերյանից ու ԱՍԱԼ-այից։ Ինչպես կասեր իմ բարեկամ գրող Վարդգես Օվյանը․ « Ստրուկների մէջ կարող է Սպարտակ ծնուել, ստրկամիտների մէջ՝ երբեք »։ Հիմա ուղղակի որպես հոգեբան ցանկանում եմ հարց տալ այդ սպանված զինվորների ծնողներին, գերի ընկած զինվորների, հաշմանդամ դարձած զինվորների ծնողներին․ «Այն ինչ անում եք՝ ձեր երեխեքի համա՞ր եք անում, թե ուղղակի․․․ »։ Այստեղ են ասում, հիմա այդ զոհված զինվորների ծնողները պետք է․ «ռուս Վիտալի Կալոևի ոտքերը լվան ու ջուրը խմեն »։

Գեհենի Առաքել 30․12․2021

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՄՏԱՎՈՐ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇԸ

Posted on Updated on

Բազմիցս եմ գրել հայ ժողովրդի, հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական ու մարդաբանական որակների մասին, սակայն հասարակ թվաբանական այս ցանկը ավելի կպարզեցնի հայի մտավոր գիտելիքների բնութագիրը։

Միայն հաշվարկային թվերը ներկայացնելով կարող եք պատկերացնել, թե այդ ազգը ապրելու իրավունք ունի՞ այս արևի տակ, թե ոչ։ Սկսենք առաջին հորիզոնականում գտնվող Կիսաբաց Լուսամուտներից։

1․Kisabac Lusamutner 256.000 բաժանորդ, 2 women’s club 593.000 բաժանորդ,

3 Chuchi Shushi 96.000 բաժանորդ, 4 «Իմ քայլը» 49 415 բաժանորդ, 5 Vahe Petrosyan 94․090 բաժանորդ, 6 Artur Simonyan 130.000 բաժանորդ, 7 Karen ArAyAn 35.280 բաժանորդ.7 Andranik Dovlatyan 33.322 բաժանորդ, 8 Խաչիկ Ասրյան 32.000 բաժանորդ, 8 Kristine Halajyan 55.000 բաժանորդ, 9 Արթուր Ասատրյան 19․185 բաժանորդ, 10 Գագիկ Ծառուկյան 24․704 բաժանորդ, 11 Գագիկ Շամշյան 54․000 բաժանորդ, 12 Lili Morto 12․694 բաժանորդ, 13 Նիկոլ Փաշինյան 709․430 բաժանորդ, 14 Արմեն Զավենի Սարգսյան 5․901 բաժանորդ։

Այս փոքրիկ անվանացուցակը ու բազմահազարանոց բաժանորդներին գումարենք հետևորդներին ու կուսակցական զանգվածը, կստացվի, որ հայ ժողովրդի գերազանցելի մասը ինքնաոչնչացման կողմնակից է։ Ինչպես կասեր Մեծն Հովհաննես Թումանյանը․ « որովհետև ներսից ենք փչացած »։ Փչացած ենք բարոյապես, ֆիզիկապես ու անգամ հոգեպես։

ԳհԱռ․ 2 Դեկտեմբեր 2021 Թ

Նկատե՞լ եք հայությունը սոցիալական ցանցերում անընդհատ Եվրոպացիներին համարում է գեյ կամ միասեռական, բազմիցս անգամներ եղել եմ Եվրոպական երկրներում, սակայն այն ինչի ականատես եմ դարձել Հայաստանում՝ մանավանդ Երևանում աննկարագրելի է․․․ Ինչ եք կարծում հայ մարդու համար ցավալի չէ, երբ իր հայրենիքը դարձրել են մի մեծ խոզանոց, այո խոզանոց, որտեղ հակահիգիենիկ երևույթները ոչ միայն աչք են ծակում, այլև սղոցում է բանականություն ունեցող մարդու ուղեղը։ Անտեղյակները շատ են խոսում են Հոլանդիայի թմրամոլներից ու կարմիր լապտերներից, սակայն չգիտեն, որ այնտեղ ամեն ինչը բաց է ու թափանցիկ, ի՞նչ է Հայաստանում մարմնավաճառներ չկա՞ն, կամ թմրամոլներ, վստահ եմ Երևանի ամեն մի շենքում կգտնեք մի քանի մարմնավաճառների էլ թմրամոլների էլ, ուղղակի հայի աչքը չի տեսնում իր աչքի գերանը։ Այն գիշերային ակումբները ու Ֆեյսբուքյան մերողուհիների բանակները որ կան Հայաստանում չեք գտնի ոչ մի եվրոպական երկրում խաղատներ, օնլայն բուքմեքերային ավազակատներ, հյուրանոցային համալիրներ հասարակած տների կարգավիճակով, նարգիլանոցներ, մերկապարուհիների անհատական պարապունքներ, Երևանյան լճի հակահիգենիկ փնթի անատամ պառվաբոզեր, թաղում պպզոզ նարկոշներ ու արևածաղիկ չրթողներ, անթրաշ ոջլոտ թաղային հեղինակություններ, գոլդ համարներով բոզի թուլեք, կանտովկա թրաշով քաղաքական գործիչներ, կոմայգու գենդերային գրոհայիններ, կարմիր ու վարդագույն բերետավորներ, սեռաքաղ տրանսգենդերներ, հեզաճկուն Նազիկասեր երկրապահներ, թուլամորթ ՀՀՇ-ական կոնգրեսականներ, ասֆալտամարտիկներ, անտառաճանաչ օլիգարխներ ու թալանչիներ, աշխարից անջատված արվեստագետներ, մտավոռականներ ու կուսակցականամոլներ, մորթապաշտներ ու հետույք մտնողներ, վախկոտ գեներալներ ու սպաներ, կաշառակեր դատավորներ ու դասախոսներ, քծնող ու հարբեցող ողորմելիներ, սրբապիղծ հոգևորականներ, օնլայն փրկիչներ ու առաքելներ։ Կիսաբաց լուսամուտների սիրահարներ, ֆեյսբուքյան բաջիներ, վերջապես « լավ ու թասիբով տղերք», որոնք թասիբ ու արժանապատվությունը վաղուց դրել են նիկոլի նման ճիվաղների ոտքերի տակ։ Անգամ Մովսես Խորենացին ժամանակին ոչ միայն գրել է այլև թվարկել այն ամենը, ինչը գուցե ես աչքաթող արեցի։ ․ Դեգրադացված հասարակության մեջ ավելի վտանգավոր է ապրել ․ «Անաստված երկրում բնակվի՜ր, բայց անօրեն երկրում մի բնակվիր »։ Րաֆֆի

24․12․2021

ՋՀՈՒԴԱՑԱՎ

Posted on

« когда армян родилася еврей заплакал » .Չգիտեմ, թե այս հիմարության հեղինակը ով է սակայն, արդեն քանի դար է շրջանառվում է այս միտքը: Ձեռագրից կարելի է հասկանալ, որ մի տխմար հոգևորական է եղել, որը առհասարակ ոչինչ չի կարդացել կամ սովորել, այդպիսի կղերական ապուշներ շատ հիմարություններ են դուրս տվել, որոնք հետագայում դարձել են չարիք մեր ժողովրդի գլխին, ինչպես ասում են, « Մի հիմար քարը գցեց ջրհորը, հարյուր խելոք չկարողացան հանել »: Եթե հիշում եք ես գրել էի մեռելների ետևից խոսալու մասին, դա նույնպես այդ կղերական խավարամոլների արտահայտությունն է: ( Տեսեք « Տիգրան Մեծ » գրքում: ) Այս վերջերս շատ եմ լսում ջհուդների մասին, մանավանդ որ ամեն անգամ մեկնաբանությունների տակ գրում են ջհուդները այս արեցին ջհուդները այն արեցին, ջհուդները կազմակերպեցին ցեղասպանությունը, յուրացրեցին հայերի միլիոնները ջհուդները ու ջհուդները, ամեն ինչում մեղավոր են նրանք : Հիմա շատերը կասեն թե Առաքելը նույնպես ջհուդ է որովհետև այսպիսի բաներ է գրել, չհաշված որ ինձ անվանել են ադրբեջանի գործակալ ու լրտես, հիմա էլ այս մտահոգությունից հետո չի բացառվում որպեսզի ինձ անվանեն Իսրաելի գործակալ կամ էլ ավելի վատ: Չնայած մանվել գրիգորյանը` է՛ն Կռազի շոֆեռը ինձ համարում է թուրք, քանի որ իրենից աչոտ ուզողներից մեկը ես եմ: Ինչևիցե ջհուդացավով տառապող մարդիկ երևի իրենց կյանքների մեջ ջհուդ չեն տեսել, միայն լսել են, հրեաները շատ հետաքրքիր ժողովուրդ են, մեզանից շատ են տարբերվում, դրա մասին հետո կխոսեմ: Այն մարդիկ որոնք դարձել են ջհուդացավով տառապողներ շատ խղճալի վիճակում են հայտնվել, փոխարենը կարդան և ծանոթանան հրեանների հետ նրանց քննադատում են առանց ճանաչել, քննադատելը բացի մեղադրում են մեծ ու վտանգավոր հանցանքների մեջ: Հիշեցնեմ, որ ես դատավոր չեմ այլ բժիշկ, ու ամեն ինչ դիտում եմ այլ աչքերով, դատելու փոխարեն հարկավոր է պարզել ինչու՞ և ինչի՞ համար: Սովորաբար բժիշկը մինչև հիվանդին բուժելը զննում է նրան, որպեսզի պարզի, թե ինչպես կարելի է նրան բուժել, այդպես էլ ես քննելով կարողացա ախտորոշել այն ինչ ներկայացնում եմ: Ցեղասպանության մեջ մեղադրելով ջհուդներին մենք ինքներս խուսափում ենք պատասխանատվությունից ու մեղավորների թողնելով ստվերում: Հետաքրքիր մի հոդված գրել էր իմ բարեկամներից մեկը, « Հայոց ցեղասպանության վեց պատճառները » նյութում: Հարցը տեղափոխելով մեկ այլ հարթութունից դեպի մյուսը: Լավ, օրինակ ասենք, թե ջհուդներն են կազմակերպել ցեղասպանությունը, բա մենք ու՞ր էինք, ինչու՞ չկարողացանք դիմակայել այդ ամենին, եթե հրեաներն են կարողացել ծրագրավորել իրենց անելիքը հարյուր տարի առաջ, մենք՝ հայերս անգամ ներկայացված փաստերին չհավատալով դարձել ենք զոհ: Այո զոհ, որովհետև մեր ավանդական կուսակցությունները փոխարենը կազմակերպեին ժողովրդի ինքնապաշտպանությունը, սատարել են դարավոր թշնամուն, սատարում էին թշնամուն, փորձեմ անուններ չտալ, որովհետև շատերը գիտեն այդ պատմությունները: Երիտթուրքերին աջակցելու փոխարեն կարող էին իրենց ժողովրդին քահանաների ու հոգևորականների միջոցով ինքնապաշտպանության հանել, եթե հիշում եք Խրիմյան Հայրիկը դրա մասին հիշեցրել էր: ( Երկաթե Շերեփի մասին )Ջհուդներին մեղադրելով մոռանում ենք, որ մեր կուսակցական առնետներն են մեղավորը, մոռանում ենք որ ստրկաբարո հոգևորականներն են մեղավորը, մոռանում ենք, որ դավաճան ու թալանչի իշխանավորներն են մեղավորը: Սակայն մենք մեր բոլոր մեղքը բարդում ենք ջհուդների ու թուրքերի վրա, երբ հայ գաղթականների հսկայական քարավանները լոռ ու խոնարհ քշվում էին Դեր-Զոր, ու այն էլ 7-10 ասկյարի ուղեկցությամբ, որոնք ընդամենը մահակներով էին զինված: Ու չգտնվեց մի պատվախնդիր մարդ, որը քարով այդ ասկյարների գլուխները ջարդեր։ Նախընտրում էին Եփրատում ինքնախեղդ լինել քան թե պատվով ու զենքով մեռնեին: Ինքնասպանությունը քրիստոնիայի համար չէ. սակայն մենք նախընտրեցինք ինքնասպանվել ու ինքնահրկիզվել: Ջհուդները կազմակերպում էին ցեղասպանությունը, երևի չէին պատկերացնում, որ այդպես քշվելու ենք անապատ, այդպես խոնարհ ու լուռ: Լավ, ջհուդը մեզ լավ չէր ճանաչում, մենք էլ գոնե մեզ լավ գիտենք… ( « Ցավ է, երբ օտարները մեզ չեն ճանաչում, ավելի մեծ ցավ է, երբ հայը չի ճանաչում ինքն իրեն »։ թուրքն ավելի դրական կարծիք ուներ և ունի հայ ցեղի մասին, քան մեր հայանուն ս տրկամիտները, Գարեգին Նժդեհ ) Ջհուդներին մեղադրել ամեն ինչում՝ մեր անհաջողություններն ու մեր դավաճաննությունները վերագրելով նրանց: Լավ, ցեղասպանությունից շատ դարեր առաջ, երևի այդ ջհուդներն էին, որոնք Պապ թագավորին հանձնեցին հռոմեացիների ձեռքը ու Հայաստանը զրկեցին ինքնիշխանությունից; (« Այն օրից, ընթերցող, երբ հայը վախենալ սկսեց մահից, այն օրից օտարը թագաւորեց Հայաստանում »: Գարեգին Նժդեհ )։ Երևի նորից ջհուդներն էին մեղավոր, որ հերթական կաթողիկոսը բյուզանդացիներին հանձնում էր Անի բերդաքաղաքի բանալիները, ու վերջ դնում Բագրատունյաց թագավորությանը, երևի այդ ջհուդ հոգևորականներն էին մեղավոր, որ միջնադարի ամենալուսավոր գաղափարներով օժտված դեմոկրատական շարժումները` Պավլիկյան ու Թոնդրակյան, արյան մեջ խեղդեցին՝ խարանելով ազվեսադրոշմ նրանց ճակատներին: Չմոռանանք այն փաստը, որ Քրիստոսի հայտնությունը հայ ժողովրդին եղավ արյան ու սրի միջոցով, լուսավորիչը ոչ թե լույս բերեց այլ խավար ու արյուն: Դրանք էլ ջհուդների սարքա՞ծն էր…. Այդ նույն ջհուդներն էին երևի մեղավոր, որ այրում էին Մովսես Խորենացու մարմինը ու նրա գրքերը: Նույն ջհուդներն էի՞ն հանձնում Էրզրումն ու Կարսը առանց կռվի, այդ նույն ջհուդների պատճառով էին երևի Անդրանիկն ու Նժդեհը հեռացել Հայրենիքից, չնայած որ ողջ կյանքը պայքարել էին հայրենիքի կայացման գործին: Մի՞թե այս օրինակները բավարար չեն, որպեսզի ձերբազատվենք Ջհուդացավով տառապելուց: Իսկ ջհուդների այդ միֆը նորից հայ հոգևորականների հերթական կեղծիքն էր, քանի որ նրանք խավարամոլությունը նաև տարածում էին ժողովրդի վրա, փոխարեն սեփական ուղեղով մտածել խավարամոլների գաղափարներով ենք ուղղորդվում: Ջհուդացավով տառապում են հայերի մեծ մասը, որոնք երևի իրենց կյանքում երբեք հրեա չեն տեսել, նույնիսկ շատերը չգիտեն, որ ջհուդն ու հրեան նույն ազգն են, սակայն, տարբեր անուններով: Ինչպես վերջերս « գեներալ » Մանվելը հայտարարեց, որ կյանքում հրեա չէր տեսել, ու Երուսաղեմ գնալուց հետո, նույնիսկ չհասկացավ հրեան կին է, թե՞ տղամարդ: Լավ, ինչքա՞ն կարելի է մեր մեղքը հրեաների գլխին ջարդենք, երևի նորից ջհուդն է մեղավոր, որ վատ ենք ապրում թշվառության ու հիվանդություններ մեջ: Դեռ այնքան պետք է ապրենք, որպեսզի կարողանանք հրեաների կեսի կեսին հասնել: Դեռ հարց է կարող ենք հասնել, թե՝ ոչ: Ինչքան լավ կլիներ, որ ջհուդի պես մտածեինք ու գործեինք… Եթե ադրբեջանը քո սահմանին կանգնած զինվորին է խփում դու էլ Նախիջևանին խփի, ի՞նչ է դժվար է, հրե՛ն քթներիդ տակ է, բավական է երկու ժամ, որպեսզի Նախիջևանը մաքրեք ազերիներից, հա’մ ադրբեջանից գաղթած մեր հայրենակիցներին բնակարանով կապահովվեք, հա’մ էլ Երևան -Ջուլֆա -Թավրիզ երկաթգիծը կաշխատի, չհաշված, որ Ստեփանակերտ ու Մարտակերտ գնացքով կհասնեք, ոչ թե այդ կածաններով: Պատերազմի ժամանակ ձեր ասած Ջհուդ Լևոնը չթողեց, որ Նախիջևանը ազատագրեին, թե չէ մի ժամից ամբողջը մերը կլիներ… Հա Լևոնը ու իր ոջլոտ փռչոտ շունը. Որին սպարապետ դարձրեցիք, չգիտեմ որ հերոսության համար, երևի այն, որ թիկունքից խփում էր հայրենիքի նվիրյալներին: Չեմ կարծում որ ջհուդի մատը այդ ոճրագործության մեջ խառն է: Ու այդ տխմար մոլագարի մասնակցությամբ ստորագրվեց Բիշքեկի խայտառակությունը, որն էլ սկիզբ դրեց հայ զինվորի սպանդին: Մենակ չասեք թե ջհուդները պարտադրեցին ստորագրել այդ խայտառակությունը, ( « ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԱՎԱՐՏԵԼՈՒ ԱՄԵՆԱՐԱԳ ՄԻՋՈՑՆ ՊԱՐՏՎԵԼՆ Է »: Ջորջ Օրուել ) չասեք թե ջհուդի հրամանով ծախեցին Արծվաշենն ու Շահումյանը, ժողովրդին խաբելով շրջափակման ու բլոկադայի կեղծ առասպելով, մթի ու ցրտի մեջ խոշտանգելով եկող սերունդներին: Ջհուդը մեղք չուներ, որ ձեր տականքները թիկունքից սպանում էին Մոնթե Մելքոնյանին և Արթուր Մկրտչյանի պես լուսավոր մարդկանց: Շարունակեմ… Նախիջևանի թեման, եթե ջհուդը լիներ մեր փոխարեն, մեկ զինվորի կյանքի դիմաց ոչ միայն Նախիջևանը կգրավեին այլև Բաքուն, մինչդեռ մեր անտառաճանաչ գեներալները զինվորի հասանելիք սնունդն ու հագուստն են թալանում, չհաշված զենքն ու զինամթերքը: Դղյակներ ու հյուրանոցային համալիրներ են կառուցում Եվրոպաներում զինվորների արյան հաշվին, չհաշված իրենց կանանց գույնզգույն ծաղիկներն ու վարտիքները, էլ աղավնիների մասին էլ չխոսեմ: Ասացեք ջհուդը մեղավո՞ր է, որ կոմսոմոլի տիկին սարսափելիյին ( Հրանուշ հոպարին ) դարձրեցին համայն հայության նախարար, այդպես եմ ասում, որովհետև նա սահմաններ ու ժամանակ չի ճանաչում, աշխարհում ամեն ինչ փոխվում է, իսկ նա միշտ հաստատուն կանգնած է, մինչդեռ պիտի կախված լիներ ու ոչ միայն նա այլև շատերը: Մի մեծ տոնածառ ու վրան կախված օլիգարխներ իրենց թուլեքով հանդերձ: Ջհուդները այդպես են անում իրենց դավաճանների հետ, իսկ գիտե՞ք, թե հրեաները ինչու կաշառակեր դավաճաններ չունեն, ոչ էլ « քցողներ » ժողովրդի հացը ուտողներ, որովհետև քցողներին այնպես են քցում, որ յոթ պորտով հիշում են… Նրանց կախում են այն տոնածառից, որի մասին ասեցի, ու գիտե՞ք նրանք անգամ « քցող թռնողներ » էլ չունեն, որովհետև ուր էլ որ թռնեն, միևնուն է հայտնվում են դատարանի դահլիճում՝ փակ արկղի կամ պարկի մեջ: Իսկ դուք ասում եք ջհուդ: Արդեն սովորել եք անընդհատ կրկնելով, թե ջհուդները հարուստ են իսկ մենք աղքատ, ջհուդները կերան մեր փողերը, թե իրենք միաբան են ու բռունցքված իսկ ո՞վ է մեզ խանգարում նրանց պես լինել: Ջհուդներին մեղադրելով մենք տկարանում ենք, որովհետև միայն վախկոտներն են պատճառներ փնտրում, քավության նոխազ ման գալիս: Ասացեք ջհուդնե՞րն են մեղավոր, որ Արթուր Բաղդասարյանը իր տղայի հարսանիքը Դուբայում է նշում, եթե մեր փոխարեն ջհուդը լիներ, ապա նա ոչ թե տղայի հարսանիքը դուբայում կաներ, այլ յոթն ու քառսունքը: Այնպես որ իմացեք, որ ջհուդին մեղադրելուց առաջ նայեք ձեր մեջ եղած տականքին: Խեղճ Գարեգին Նժդեհը մեռավ ասելով՝ « Մինչև որ չկարողանանք ներքին թշնամին սպանել, անկարելի է, որ արտաքին թշնամուց ազատվել կարողանանք. »: Մարդը հո հենց այնպես չէր ասել, գիտեր չէ՞, թե թշնամին ո՞վ է, որտե՞ղ է, իսկ դուք 25 տարի է չեք կարողանում կողմնորոշվել, թե թշնամին որտեղ է կամ ով: Լավ, այսքան էլ տխմար ու ապուշ լինենք, որպեսզի չհասկանանք, որ զինադադարով հաղթանակ չի լինում, քանի դեռ սահմանին զինվոր է զոհվում հաղթանակ չի կարող լինել, քանի դեռ հաղթանակած ազատամարտիկը լքված ու սովահար ցրտից մեռնում է, հաղթանակի մասին խոսելը ապուշություն է: Ջհուդը երբեք, հասկանու՞մ եք, երբեք թույլ չէր տա իր զինվորին սպանեին այն էլ ծեծելով։ Հարսնաքարը շուտվանից ավերակ պիտի լիներ, իսկ տերերն էլ՝ կախված։ Մինչդեռ մենք լռում ենք, իսկ նրանք շարունակում են իրենց ոճիրները, Վահե Ավետյանին հաջորդեցին ազատամարտիկներ Հրաչ Մուրադյանի ու Վարդան Թումանյանի սպանությունները ( Ջունգլի զոհերից ), դրան կարելի էր գումարել 20 տարի ցմահ դատապարտված Արցախյան պատերազմի հերոս հետախույզ Սողոմոն Քոչարյանը: Այդ հերոսական մարդուն խոշտանգեցին շուրջ քսան տարի, ավելի ճիշտ մինչև մահվան հասցնելը: Ասացե՛ք, ջհուդը ի՞նչ կապ ուներ, կուրսանտ Հայկազ Բաղմանյանի դաժան սպանության մեջ, որը ոճրագործության եզակի օրինակ էր հայոց պատմության մեջ, ասացեք սա Ռամիլ Սաֆարովի ոճիրից պակաս ոճի՞ր էր։ Ի՞նչ է այստեղ նորից ջհուդներն ու ադրբեջանցիներն են, որը փորձում են կոծկել ու փակել այդ չտեսնված ոճիրը: Մի՞թե ձեր մեջի ներքին թշնամուն տեսնելը դժվար է, որ չեք կարողանում տեսնել… Երևի Հայաստանի կառավարությունում բուն գտած ջհուդներն են արգելում, որպեսզի արձակագիր ազատամարտիկ Լևոն Խեչոյանին հուղարկավորեն Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում, իսկ փոխարենը Կարեն Դեմիրճյանի ու Անդրանիկ Մարգարյանին են այնտեղ հուղարկավորել, որոնք ազգի թշնամուց` Մութալիբովից ոչնչով չեն տարբերվել: Իմիջայլոց ձեր պատմաբաններին ու լրագրողներին նայեք, ադրբեջանցիների կիսատ գործն են շարունակում, կեղծելով պատմությունը, չասեք թե ( Գագիկ Շամշյան, Պարոն Հակոբ Հակոբյան, Վարդան Դևրիկյան, Արտակ Ալեքսանյան և այլն ); Երևի ջհուդն է մեղավոր, որ անտառաճանաչ մանվելը եռասերունդ երկրապահ է կրթում, ո՞վ է տեսել, որ « Կռազի շոֆեռը » գեներալ դառնա, ու դրա հետ մեկտեղ էլ պատանիներ կրթի: Եթե հրեանեի մեջ այդպիսի փնթի լիներ, նրան շուտվանից ամորձատել էին, որպեսզի սերունդ չտա, ավելի ճիշտ, որպեսզի Քոքը կտրվի, իսկ մենք մեր մատաղ սերունդին ենք մատաղ անում, որպեսզի նրա պես բութ ու արյունախում դառնան, մի նայեք նրա շրջապատին, իր թիկնազորին բոլորը նույն « Կվալդի » մռութներով, նայեք նրա զավակներին ու թոռներին, անկուշտ ու դատարկագլուխ: Մի՞թե դրանց մեջ մարդկային ինչ-որ բան կա: Երևի Աստված մեզանից երես է թեքել, որովհետև արտաթորանքին սրբացրել ենք, իրենց ոճրագործ քավորի ու սանիկների մասին չասեմ: Շատերը պնդում են թե Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ջհուդ է, իսկ դուք հարցրեք հրեաններին, արդյոք նրանք Լևոնին համարու՞մ են ջհուդ… Հրեաները թասիբով ժողովուրդ են, նրանք դավաճաններին երբեք չեն վստահում, գիտեն, որ այսօր քեզ են դավաճանելու, վաղն էլ իրենց: Դրա համար էլ նրանց մեջ Լևոններ չկան, իսկ մենք նրան թոշակ ենք տալիս, թիկնազոր, առանձնատուն, չհաշված անձեռնամխելիություն ու անպատիժ գործելու հնարավորություն, թալանվածի ու կողոպտածի մասին չասեմ… Հրեաները եթե մեր փոխարեն լինեին, նրան գլխիվայր կախել էին, որպես չարիքի խորհրդանիշ ու ազգովի կգաին ու կթքեին վրան, որպեսզի նրա ժառանգները անգամ հասկանաին, որ ժողովրդին թալանելը մեղք է: Ինչ ուզում եք ասեք, մենք ջհուդ չենք դառնա. որովհետև ինչպես ասում էր Թոխմախցի առնանդամը. « Մենք սովոր ենք, որ մեր գլխին մեկը լինի, սովոր ենք տեր ունենալ, սովոր ենք ուրիշի լծի տակ լինել »: ( Միևնույն մարդու մեջ չեն ապրում միաժամանակ ստրկամիտն ու ազատատենչը: Նա կամ մեկն է կամ մյուսը: Գարեգին Նժդեհ ) Իսկ հրեաները տիրակալներ չեն հանդուրժում, Իսրայելում ղեկավարը իր գլխի տերը չէ, քանի որ կա Մոսսատ, քանի որ կա պետություն ու ազգային շահ: Թալանեցիր, խաբեցիր կառափնարան ու ոչ միայն դու, այլև քո ժառանգները ու դրա համար Իսրայելում ժողովրդին չեն կարող խաբել. ո’չ նախագահը, ո’չ էլ որևէ պաշտոնյա, իրենց պետությունը պաշտպանված է, որովհետև կին թե տղամարդ զենքով են պաշտպանում պետությունը, իսկ մեզ մոտ անվտանգությունը ու ոստիկանությունը զենքով պաշտպանում է իշխանավորներին, որովհետև մեզ մոտ պետություն ասվածը լֆիկն ու սաշիկն են մանվելն ու մականունավոր պատգամավորները, երբ ժողովուրդը սոված է, իսկ իշխանավորները՝ կուշտ, դա ջհուդի խաղերը չեն, հրեաները իրար հարգել գիտեն, նրանք երբեք սովածի բերանից պատառ փաղցնող չեն, ինչպես մեր հրեշներն են անում: Գիտե՞ք չէ. թե ինչու գնացիք մտաք ռուսների լծի տակ, որովհետև այդ պատգամավորները, որ ունենք, ջհուդի ոտքի տակի կեղտը չարժեն, որովհետև դրանք ճիճու են, խավարամոլ ու խավարամիտ, իրենց թուլեքով ու ժառանգներով միասին: ( Անկախ Հայրենիքը անհրաժեշտ է հենց նրա համար, որ ձեզ` հոգով թզուկներիդ, դարձնի կատարյալ մարդ, պարտվողականության այն ցավագար ոգու, որի նյութած վատության պատճառով դարերով օտարի լուծն ու ամոթն է եղել մեր ժողովրդի բաժինը: Գարեգին Նժդեհ ) Չի նշանակում, որ հարուստ են ու փող ունեն, դա ոչինչ չի փոխում, որովհետև մի օր, երբ Ցողունապատվածի մտքով անցնի կազմակերպել « Գեյ պառադ » վստահ եմ, որ այդ պատգամավորները իրենց կանանց ու թուլեքին առաջները գցած միասնական ու միահամուռ հետույքները բաց ելնելու են շքերթի: Հին ժամանակներում որպես հպատակություն անցնում էին տիրակալի թրի տակով, իսկ հիմա անցնում են ցողունի տակով ու համբուրելով այն: Մենակ թե չասեք սրանք ջհուդական խաղեր են, ջհուդը ի՞նչ մեղք ունի, որ ձեր իշխանավորները համասեռամոլների համար նպաստաբեր պայմաններ են ստեղծում, գիտե՞ք չէ թե ինչու… Որովհետև Եվրոպայից փող են վերցնում, ավելի ճիշտ ծախում են մեր բարոյականությունը, այսօր մերն են ծախում, իսկ վաղն էլ իրենցը, այնպես որ, նրանց համար ծախելու բան լինի, մորն էլ, կնոջն էլ կհանեն վաճառքի… Իզուր չէր ծախեցին ընդդերքն ու ամեն ինչ, ինչը-որ գումար էր բերում: Իսկ եթե հրեանները լինեին մեր փոխարեն, ապա այդ ծախող պատգամավորներին շուտվանից հանել էին աճուրդի, հաստատ Մանվելի հետևին ձեռք տալու համար վճարողներ կլիներն մանավանդ, որ էժան լիներ… Վստահ կարող եմ ասել, որ Արշալույսցիները այդ օրվա գալուն միշտ երազանքով են սպասում։ Արշալույսցիներն անգամ պարտք կանեին, մենակ թե այդ հնարավորությունը լիներ: Պետական գանձարանին ճեղքվածքները կփակեին: Իսկ ամենամեծ անկուշտին գիտեք՞ք թե հրեաները ինչ կանեին… Փոքրիկ Ռոբերդիկին պատառ —պատառ կանեին, կդնեին պապու դեմը ու կասեին. « Դե լափի՛, անկուշտ, լափի մինչև քաղցդ հագենա… » Իսկ հարսիկ Սիրուշոյին էլ կկանգնացնեին հասարակության առջև, որպեսզի պատասխան տար, թե քանի ընտանիքների դժբախտության արյան ու արցունքի հաշվին է նկարահանում իր տեսահոլովակներն, իսկ բրենդային խանութների ու էլիտար « Փարթիների » մասին էլ չխոսանք… Երևի ջհուդները մեղավոր են մեր բոլոր անհաջողությունների ու դավաճանությունների համար, երևի ջհուդներն էին մեղավոր, երբ փնթի կռազի շոֆեռը անարգում էր ու ծաղրում համայն հայության զորավար` Անդրանիկի հիշատակը ու շիրիմը՝ նրան շնորհելով ազգի դավաճանի մեդալը: Գիտե՞ք, անգամ թուրքերն են Անդրանիկին հարգել՝ անվանելով նրան « Անդրանիկ Փաշա » ,իսկ մենք տեսնելով այդ խայտառակությունը՝ լռեցինք, դավաճանելով նրան ու մյուս նահատակներին: Մենք լռեցինք, իսկ ազգադավ տականքները զվարճացան իրենց արածի վրա: Մի ազգային հերոս էլ հարգել չգիտենք, փոխարենը սպարապետացված տականքին ենք փառաբանում, արձաններ կանգնեցնում: Գիտեք, մեր բոլոր անհաջողությունները դրանից է գալիս, Աստծո պատվիրանը կուռքերի ու կռապաշտության մասին հենց այնպես չէ ասված, չարիքի իշխանություն, որտեղ ամեն օր հիվանդություններից ու սովից մահանում են մարդիկ, որովհետև չկարողացանք գնահատել արժեքները որոնք ունեինք, փոխարենը լռում ենք ազգովի տեսնելով այս տառապանքներն ու տանջանքը, նախընտրեցինք միջնադար տանող կածանը, ոչ թե լույսի ու արդարության պողոտան: Չասեք, թե ես ջհուդ եմ ու իրենց պես եմ մտածում։ Այո, այս տարբերակում նախընտրելի է ջհուդ լինել, քան թե մանվելի ու շմայսի, տարոն մարգարյանի ու շարմազանովի պես հայ: Հայ, Հայ, ինքներդ տեսեք ՀԱ՜Յ ՀԱ՜Յ կազմված է հայ բառից, սակայն, իմաստը ինչպես է փոխվում, կնշանակի փորձանք ու այն էլ անվերջանալի, քանի որ մենք ենք այդպես ցանկացել: Ջհուդը երբեք այդպես չէր ապրի, 40 տարի անապատներում թափառեցին ազգովի համերաշխ ու միասին, մինչդեռ մենք պետություն ունենալով կործանեցինք այն, կործանեցինք հիմնատակ, գետնին հավասարացնելով մեր ճարտարապետական ու պատմական հուշարձանները: Մշակութային օջախներն ու գրադարանները, ոչնչացրեցինք մշակույթն ու արվեստը. ու անգամ բարոյականությունը և ազնվությունը; Ոչնչացրեցին այն ինչ կարող էր պիտանի լիներ առողջ սերունդ դաստիարակելու համար: Գոռ Վարդանյանը իր ֆիլմերով քրեական սերունդ է դաստիարակում, իսկ մանվելն էլ եռասերունդ ենիչերներ: Հիմա ասեք ջհուդի մեղքը ո՞րն է, մենք դավաճաններին ենք երկրպագում, փոխարենը նրանց ու իրենց զավակներին ծծումբի կաթսաններում խաշեինք: Ջհուդները խելացի են, որովհետև երբեք չեն հանդուրժում դավաճաններին ու թշնամիներին, ամեն մի զինվորի կյանքի դիմաց թշնամու քաղաքներն ու գյուղերն է ավիրում, որովհետև գիտի իր զինվորի արժեքը, գիտի իր քաղաքացուն պաշտպանել, իսկ մենք չգիտենք գնահատել մեր հերոս ազատամարտիկներին, որոնք անատամ փողոց են դուրս եկել հանապազօրյա հացի համար։ Հիմա ասացե՛ք, ադրբեջանցին չի՞ տեսնում դա: Տեսնում է ու ուրախանում, քանի որ այն ինչ ինքը չկարողացավ անել պատերազմի ժամանակ, անում են մանվելն ու սերժիկը, ազատամարտիկին բոմժ դարձնելով նրանք սպանում են հայի ոգին ու ավյունը… Ազատամարտիկին սպանեցին երիտ-թուրքերի պես, նենգաբար ու խարդախությանբ` թիկունքից. « Հերոսները պետք է զոհվեն պատերազմի դաշտում, հակառակ դեպքում նրանք անտանելի են դառնում »: Սա էլ հո ջհուդը չի՞ ասել… Առանց ոգու ազգը վերածվում է հոտի, բառիս բուն իմաստով` ոչխարի հոտի, ու անգամ լավատես մարդիկ չկան… Իմ ծանոթ դերասաններից մեկը, անունը չեմ նշում, որը ջհուդ չէ, ասում էր. « Մենք հարմարվել ենք այս վիճակին »: Դա ծիծաղելի է այս լուսավոր դարում, հարմարվել ստրու’կի վիճակին և այն էլ Սաշիկի ու լֆիկի ձեռքին, որոնք անգամ գրել, կարդալ չգիտեն: ( « Գիտակից ստրուկի և հանցագործի մեջ չկա տարբերություն » : Գարեգին Նժդեհ ) Ու դա էլ քո մտավորական ու հանրաճանաչը: « Մտավորական », որը հարմարվում է, որ իրեն ու իր զավակներին ոտնատակ տան ու ժողովուրդն էլ այդ տեսակ ապուշներին համարում է մտավորական: Ցավոք սրտի շատերը չգիտեն, թե մտավորական ասելը ինչ է նշանակում: Մտավորականը ժողովրդի ընտրյալն է, ինչպես ասում են միտքն ու գաղափարը, նրանք են ժողովրդի մեջ սերմանում սեր ու հայրենասիրություն, ազնիվ ու վեհ մտքեր` ներդաշնակություն, ( « Կեղծ է ամեն մի գրականություն, բարոյական ու քաղաքական վարդապետություն, որ ուժ և արիություն չի ներշնչում իր դավանողին »։ Գարեգին Նժդեհ ) մինչդեռ ստրկամիտ մտավորականը դա արդեն աղետ է ու չարիք ժողովրդի համար: Ջհուդները այդպիսի ստրկամիտ մտավորականներ չունեն ու աստվածապիղծ հոգևորականներ, որոնք Աստծո անունը տալով ծառայում են սատանային: Ամենասոսկալին աստվածապիղծ կաթողիկոսն է… Երբ աղքատ մարդը մոմը ձեռքին ուզում է եկեղեցի մտնել, նույն քահանան նրան արգելում է մտնել Աստծո տուն, որովհետև նա մոմը իրենց « դուքանից » չի գնել… Հիմա ասացեք, դա հոգևորական է, թե՞ սատանայի թուլա, որը սրբերի անունից գրպաններն ու որովայնն է լցնում, որը հարուստների արյունոտ փողերով կառուցում է իր բարեկեցիկ ու շռայլ կյանքը: Ահա սա՞ էլ ջհուդի գործն է, երբ ամեն մի գաղթօջախում մի այդպիսի պիղծ հոգևորական է նստած ու կնունքի, հարսանիքի ու « մատաղի » փող է հավաքում… Մի՞թե ջհուդը այդպես է անում: Մենակ չասեք, թե ջհուդները հարուստ են, տալիս են… Իսկ ո՞վ է խանգարում, որ դուք էլ հարուստ ու ազատ ապրեք, երևի մինչև հիմա փնտրտուքի մեջ եք, թե ո՞վ էր մեղավոր… Նժդեհը կասեր. « մեղավորը դուք եք, որ չեք կարողանում չարին բարուց տարբերել, թշնամուն բարեկամից զատել»։ Երբ կարողանաք սովորել ու կրթվել ջհուդների պես, այն ժամանակ էլ մենք կսկսենք հարստանալ, կհասկանանք, որ դատարկ խոսքերով պետություն չեն կառուցում, այն ժամանակ կհասկանանք, որ բանակ չծառայած մոլագարը բանակաշինությամբ չի կարող զբաղվել, կամ էլ մոլագարի ստեղծած բանակը ի՞նչ պիտի լինի, կա’մ սպանդանոց, կա’մ կառափնարան: Կհասկանանք, որ միևնույն է փնթի կռազի շոֆեռը ինչքան էլ Երուսաղեմ գնա, էլի նույն փնթի շոֆեռն է մնալու, անկախ նրանից, թե ուսադիրների վրա քանի աստղ կա: Գիտեք, հրեա կանայք գիտեն ու ճանաչում են սրբություն, ոչ թե մեր հաստամարմին ու տհաճահոտ Շուշան Պետրոսյանի պես, որը միայն ականջներ կտրել գիտի ու շմայսի պես բռնաբարել: Գիտե՞ք, դրանք բոլորն էլ նույն կաղապարում են ձուլվել՝ լիսկան, շմայսը, աշոտյանը, շարմազանովը, արամ mp-3 ու « Վիտամին ակումբի » տխմար ու ապուշ աստղիկները, բոլորը նույն փնթիներն են, չնայած նրանց մի մասը փորձում է իրեն ժողովրդի սիրելին համարել: ( « Թշնամուն մի հանցանք ներել ` նշանակում է նորե՛րն արտոնել»: Գարեգին Նժդեհ. ) Մի՞թե Ֆրունզիկ Մկրտչյանին ու Հրաչյա Ներսիսյանին կարելի է համեմատել հեռուստասերիրալներում նկարահանվող աղբի հետ, մի՞թե Շիրազին կամ Սևակին կարելի համեմատել ժամանակակից պոեզիայի « քյառթուների » հետ, որոնք պոեզիա կռտող են, մինչդեռ նրանց պետք է կռտել ու գցել արևի տակ, որպեսզի տխմար, շիզոֆրենիկների մասին ձոներ ու երգեր չգրեն: Դե հիմա համեմատե՛ք, թե ջհուդի եղունգի կեղտը ինչ արժե… Երբ Գևորգ Կոստանյանի ու Արփինե Հովհաննիսյանի պես արդարադատություն ունեք ( Գագիկ Հարությունյանը չհաշված ), որոնք մարմնավաճառից ավելի վտանգավոր են, քանի որ ոչ միայն մարմնով են ծախվել այլև հոգով ու իրենց ժառանգներով: ( « Մի ժողովուրդ, որի որդիները հավասար չեն օրենքի եւ մահվան առջև` հաղթական հայրենիք չի ունենա »: Գարեգին Նժդեհ )։ Մի՞թե ժողովրդի մեջ լռել է ազգային ոգին… Շատերը Նաիրի Հունանյանին անվանում են ջհուդ, տար Աստված որ մեր ժողովրդի մեջ այդպիսի « ջհուդներ » շատ լինեին, որովհետև այս կեղտարյունները այսպես հաղթարշավի դուրս չէին գա, ու ժողովրդին մաշկազերծ չէին անի… Եթե Նաիրի Հունանյանի պես մի հարյուր հոգի լիներ, ապա վստահ եմ լիսկան ու շմայսը չէին բռնաբարի, այլ կբռնաբարվեին, տեսնու՞մ եք տարբերությունը, մի վերջավորություն փոխում է ամբողջ բառի իմաստը: (« Նաիրի Հունանյանը դա վերջին վրիժառուն էր, քանզի ժողովուրդը չգնահատեց՝ նրան անվանելով դավաճան, խարանելով մարդասպանի պիտակը: Իսկ դժվար թե գտնվի մեկը, որը ցանկանա դառնալ դավաճան ու թշնամի »: ԳՀ © ԱՌ )։ Անպատիժ հանցանքը ոճիր է ծնում, ու այդպես աճեց ու բազմացան նոր ոճրագործներ, հանձինս գեներալների թուլեքի, որոնք օրը ցերեկով մարդ են սպանում փողոցում: Ան-կախությունը որը մենք ունենք դա միայն կախաղանի օղակ է, որը սպասում է հաջորդ զոհին… Սեյրան Սարոյանը իզուր չի ասում, որ իրենց թուլեքը շատ բան ունեն կորցնելու: Ամեն ինչ պարզից էլ պարզ է։ ( «Երբ երիտասարդները, սանձարձակ կյանքից հոգնած, քնքշորեն քնում են փափուկ բարձերի վրա, հավատո՞ւմ եք, որ եթե գնանք արթնացնելու, որ ելնեն ու քշեն թշնամուն, հավատո՞ւմ եք, թե նրանք վեր կթռչեն տեղերից և իրենց մեջ կզգան ուժն ու կորովը այն դասական Աթենացիների, որոնք սովոր էին պառկել իրենց զենքերի կողքին, մերկ գետնի վրա և գիտեին արհամարհել զգայական հաճույքները»: Գարեգին Նժդեհ ) Հրեաների համար կաշառակեր պաշտոնյան թշնամի է, ժողովրդի գումարը թալանողը թշնամի է, աստվածապիղծ հոգևորականը թշնամի է, բանակից խուսափողը թշնամի է, երկրի ու ժողովրդի հարստությունը յուրացնողը՝ թշնամի: Գիտե՞ք, իզուր չեն մեր պապերը մեզ ասել. « Հարյուրը չափիր, մեկը՝ կտրիր »։ Այնքան հիմար գտնվեցինք, որ չհասկացանք, որ մեր փոխարեն արդեն չափել էին Նժդեհն ու Անդրանիկը, Թումանյանն ու Սևակը մնացածի մասին չասեմ, մեզ մնում էր միայն կտրել… Կտրել չարիքին սնուցող արմատը: Չնայած այդքանին հանդերձ, մենք ունակ չեղանք լսելու մեր նախնյաց ձայնը, Գարեգին Նժդեհը իզուր չէր ասում. « Հայոց պատմությունը մեզ մի բան է սովորեցնում, այն որ հայը իր պատմությունից բնավ չի սովորում »: Ես գրել եմ տասնյոթ մեծ ու փոքր գրքեր՝ ներկայացնելով և ուսուցանելով միայն մեր մեծերի պատվիրանները, ոչ միայն մեր մեծերի, այլև Աստծո խոսքը… Ու իմաստունների խոսքը։ Ես ոչինչ չեմ հորինել, միայն մատուցել եմ դարերի ժառանգությունը, որը մոռացվել է ու անտեսվել: Փորձել եմ հրամցնել այն, ինչ կա և՛ լավը, և՛ վատը, փորձել եմ ուղղորդել իմաստուների մատնանշած ճանապարհով: Փորձել եմ ներկայացնել հինը նորովի, նոր որակով, նոր խոսքով… Սակայն ո’չ նոր խոսքը և ո’չ էլ հին պատվիրանը չեն կարող փոխել մարդուն եթե ինքը չի ցանկանում վերագտնել ինքը իրեն: ( « Չի կարելի օգնել այն ընկածին, եթե նրան պակասում է ինքնօգնությամբ ոտքի կանգնելու կամքը »: Գարեգին Նժդեհ ) Եթե չկա ցանկություն ու ավյուն, եթե ստրկամիտ գաղափարները ընդունել ենք հալած յուղի տեղ… Նոր սերունդին էլ պատանի երկրապահ դարձնելով կարծում եք, թե մի քանի տարի հետո, դառնալու են երկիրը պահող, ապա չարաչար սխալվում եք դրանք դառնալու են ենիչեր մանվելի ոհմակի մի մասը, որոնք պատրաստ են նրա ու իր լամուկների հրամանով հոշոտել անգամ սեփական ծնողներին; Աստված Կյանքը տվել է մեկ անգամ և հարկավոր է ապրել մարդավայել, մարդավարի, ոչ թե գոյության կռիվ տալով, ոչ թե արյուն արցունք հեղելով: Աստված թույլերին չի սիրում, հարկավոր է ուժեղ լինել ու զգալ, որ մեր պարտությունը մեր թուլության ու վախի մեջ է: ( « Ցավ է, երբ օտարները մեզ չեն ճանաչում, ավելի մեծ ցավ է, երբ հայը չի ճանաչում ինքն իրեն »։ « Նա, ով ընդունում է Աստծոյ գոյութիւնը, ընդունում է նաեւ իր պարտականութիւնը հանդէպ գերագոյն իրականութեանց` ԱԶԳ, ՀԱՅՐԵՆԻՔ, ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ: Արի է նա, ով իր մեջ սպանել է կաշվի համար դողացող անասունը: Գոյությունդ քարշ տալու համար մի՛ սողա, մի՛ ստորանա և մի՛ ստիր։ Ստել նշանակում է՝ հայհոյել ճշմարիտը, ուրանալ նշանակում է դադարել մարդ լինելուց » ։ Գարեգին Նժդեհ ) Այնպես, որ իմաստունների խոսքերը մոռացանք, սակայն, կղերական, խավարամիտ հոգևորականների Ջհուդացավի պատմությունը լավ սերտեցինք ու ամեն անգամ, երբ լսում եմ Ջհուդների մասին հերթական բարբաջանքը՝ սիրտս ցավում է: Ավարտելով մեծ Գարեգին Նժդեհի բառերով. « Ես անչափ զարմանում եմ, երբ հանդիպում եմ անտաղանդ հայի »:

Գեհենի Առաքել 25/ 01/2016

« Ազգը չի կարող կործանվել այլ կերպ, բացի ինքնասպանությունից »: Պարույր Սևակը ( « Ապստամբ ժողովրդին միայն Աստուած կարող է յաղթել: Մահ չկայ, մեռնում է փոքրոգին, մեռածն է մեռնում » : Գարեգին Նժդեհ ) ( « Ազգը բարոյալքելու երկու ուղի կա, պատժել անմեղներին և չպատժել մեղավորներին »: Ֆրիդրիխ Էնգելս գերմ փիլիսոփա 1820 -1895 ) « Խաբված սերունդին ավելի հեշտ է ուղղորդել և իշխանությունները այդպես էլ անում են, որպեսզի նրանց կառավարեն »։ ԳՀ © ԱՌ

ՀԱՅՈՒ ՏԵՍԱԿԸ

Posted on

Հայությունը շատ է սիրում ասել, որ « ժողովուրդը իմաստուն է, ժողովուրդը երբեք չի սխալվում »։ Կամ հայի վերջին խելքի ու հավաքական միասնության մասին։ Որ գեղ կանգնի գերան կկոտրի․․․ Մեծն Հովհաննես Թումանյանը շատ պարզ է գրել, որ հայկական գյուղերը կարող էին իրար հետ պատերազմել այնպիսի բարբարոսությամբ, որ ասպատակող ցեղերը անգամ ոչինչ էին դրա դիմաց։ Մի կաթիլ մեղրի պատմությունը հենց դրա մասին էր․․․ Գագիկ Գինոսյանի ասած ՀԱՅՈՒ հավաքական ուժը կործանարար էր ո՛չ թե իր թշնամիների համար, այլ իր հայրենակիցների՝ իր դրացու ու բարեկամի համար։ Հայու տեսակը իսկապես վտանգավոր տեսակ է, անգամ շրջակա միջավայրի ու կենդանական աշխարհի համար, հիշեք Հայաստանի պոչամբարները ու պոչանքները, հանքարդյունաբերական բարբարոսությունները մայրենի բնության նկատմամբ, կենդանական աշխարհը նույնպես դարձավ ՀԱՅՈՒ տեսակի զոհը, որտեղ սպանում են անգամ արջերին ու արծիվներին, արագիլների հանդեպ բարբարոսությունը շատերը կհիշեն։ Հավատացեք երբեք ասպատակող ցեղերը այդպես արյունարբու չեն եղել, որքան ՀԱՅՈՒ տեսակը։ Հայու տեսակն է, որ ֆեյսբուքում լատինատառ հայհոյանքներ է գրում զոհված զինվորի ծնողներին, հայու տեսակն է, որ Յութուբյան հայ երգն ու երաժշտությունը լատինատառ անգրագիտությամբ է մատուցում, չհաշված ՖԲ օնլայն փնթիներին ու Տիկ-Տոկի պառվաբոզերին։ Հայու տեսակն էր, որ 90 ականներին կացնահարում էր ոչ միայն մայրաքաղաքի պուրակների ու այգիների ծառերը այլ կենդանաբանական ու բուսաբանական այգիների կանաչ գոտիները։ Հայու տեսակն էր, որ այդ նույն կացնին արժանացրեց հարյուրավոր ազատամարտիկների, որոնք չխնայեցին իրենց կյանքը այդ ժողովրդի համար։ Այդ հայու տեսակն էր, որ կացինը սրեց ու տվեց հրեշներին, որոնք էլ փոխանցիկ կացինը փոխանցեցին հաջորդ ոճրագործին՝ Լևոնից մինչև Նիկոլ Փաշինյան։ Փոխանցիկ կացինը պետք է երեք տասնամյակ ճոճվեր ու կացնահարեր հայ միտքն ու լուսավոր մարդկանց, պետք է ճոճվեր գլխատելով մշակույթը ու պատմությունը, լեզուն ու գրականությունը, պետք է գլխատեր պատմամշակութային կոթողները ու բարոյականությունը։ Հովհաննես Թումանայն էր ասում, որ « Փչացած ժողովուրդ ենք», Նժդեհն էլ ավելացնում էր, որ « Ապերախտ ու մորթապաշտ ենք »։ Սակայն կարևորը դա չէ, կարևորը, հպարտ ենք ու ուրախ․․․ Կարևորը, որ գիտենք ուրախ մեռնել, կարևորը, որ թքած ունենք ամենքի ու ամեն ինչի վրա․․․ Այդ հայու տեսակն է, որ թքած ունի անգամ իր գերի ընկած կամ զոհված զավակների վրա, որովհետև իրենց համար գումարը ավելի կարևոր է քան իր մատղած որդու կյանքը, նրանք էին, որ իրենց երեխաներին մատաղ արեցին ոչ միայն հանցագործ գեներալական ոհմակին, այլև քայլող ու չքայլող աղվամազ տականքին, որը Նիկոլ Փաշինյանի ամորձների պահապանն է, բայց ոչ հայրենիքի զավակը։ Կարելի է ավելին ասել Հայու գենի, Հայու տեսակի ու Հայու գաղափարի մասին, սակայն բավարարվենք այսքանով, կարծում եմ մնացածը կարող եք տեսնել Արա Հարութունյանի, Վահրամ Սահակյանի ու Վարդգես Օվյանի գրառումներում։ Այդ հայու տեսակն է, որ անգամ իմաստազրկել է Հայրենիքի ու հայոց լեզվի նշանակությունը․ այս տեսանյութը 6 տարվա վաղեմություն ունի, իսկ գիտե՞ք թե քանի հոգի է դիտել սա, կարծում եմ ինքներդ կպարզեք․․․

Գեհենի Առաքել 23․12․2021

ՈՃՐԱԳՈՐԾ ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆԻ ՄԵԾԱՐՈՒՄԸ

Posted on

« Եւ եթէ մարդկութիւնը անտարբեր ականատես է մնում կատարուող ոճիրին կամ փորձ չի անում պատասխանատութեան կանչելու ազգասպանին` մարդկութիւնը ինքը արդէն ոճրագործ է ու մեծ կարիք ունի ինքնաբուժման »: Հովհաննես Քաջազնունի

Քանի որ նախորդում գրել էի՝ « Հայկական Սինդրամի» մասին, ուղղակի ցանկալի է հիշել 90-ականների անմահ ոճրագործներից մեկի՝ Վանո Սիրադեղյանի կենսագրության մութ ու չհրապարակված էջերից։ Վստահ եմ, որ կգտնվեն ականատեսներ ու վկաներ, որոնք կհաստատեն այս փաստերի ճշմարտությունը։ Չնայած ինքս չեմ փորձում որևէ մեկի հաստատելու շնորհիվ համոզել կամ պարտադրել մարդկանց, որպեսզի ընդունեն ճշմարտությունը։ Այդպիսով՝ ո՞վ էր Վանո Սիրադեղյանը մինչև հեղափոխությունը․․․ Վանո Սիրադեղյանի կենսագրականից մեջ բերումներ չեմ անի, փորձեք ինքներդ տեղավորել այս փաստերը իր կենսագրականի մեջ։ Այդպիսով ,1998 թվականի ձմեռամուտի ժամանակ Վանո Սիրադեղյանը թատերական հրապարակի ամբիոնից հայտարարեց, որ Հայաստանի սահմանամերձ գյուղերում ադրբեջանցիների զինված ջոկատները հարձակվել են հայ գյուղերի վրա, ու ինքնապաշտպանության համար հարկավոր է զենք ու զինամթերք։ Նա անգամ նշեց, որ զենք ու զինամթերք կարելի է գտնել միլիցիայի բաժանմունքների զինանոցներից կամ Սովետաշենում գտնվող զինվորական պահեստներից։ Մինչ այդ միլիցիայի կողմից հավաքվել էին բնակչության որսորդական հրացաններն ու համապատասխան զինամթերքը։ Նույն գիշեր՝ Երևանում ու Հայաստանի բոլոր շրջաներում սկսվեցին զենքի ու զինամթերքի առևանգումը միլիցիայի բաժանմունքներից, անգամ՝ Խորհրդային բանակի զորամասերից և սահմանային ուղեկալներից։ Շատ երիտասարդներ հայրենասիրական մղումներից ելնելով, պատրաստ էին իրենց կյանքը վտանգել զենք հայթայթել ու սահման մեկնել։ Միլիցիայի բաժանմունքներում գրեթե դիմադրություն ցույց չտվեցին բաժանմունք ներխուժածներին, սակայն եղան նաև դիմադրություններ ու անգամ սպանություններ։ Փաստերի վկաները պատմում էին, որ Երևանի Խորհրդային շրջանի միլիցիայի բաժանմունքի պետը, գնդապետ՝ Կամո Մամյանը դիմադրություն է ցույց տվել, այդ պատճառով էլ սպանվել է տեղում, վկաները պնդում էին, որ եղել է պատահական կրակոցից։ Սակայն քրեական գործը բացվեց ու փակվեց, ամենակարևորը, որ մոռացվեց։ Զենքի հայթայթման ու ալան- թալանի ետևում կանգնած էին ոչ միայն կամավորական հայրենասերները, այլև քրեական հեղինակություններն ու իրենց բանդաները, որոնք համագործակցում էին ՀՀՇ-ի ու կոմունիստ բարձրաստիճան չինովնիկների հետ։ Արդյունքում առևանգված զենիք միայն փոքր մասը հասավ սահման ու Արցախ։ Կամավորական ջոկատները իրենց հայթայթած անորակ որսորդական հրացաններով ու սահմանափակ զինամթերքով մեկնեցին սահմանամերձ շրջաններ պաշտպանելու համար հայրենիքի սահմանները։ Բայց ինչպես ասացի՝ զենքի զգալի մասը հայտնվեց քրեական տարրերի ձեռքին, որոնք ղեկավարվում էին քրեական հեղինակությունների կողմից, իսկ դրանք էլ համագործակցում էին ՀՀՇ-ի ղեկավարների հետ, հանձինս՝ Վազգեն Սարգսյանի ու Վանո Սիրադեղյանի։ « Ազգադավ » պատմավեպում մանրամասն գրված է այդ համագործակցության մասին։ Սակայն անցնենք չգրված փաստերին։ Մինչ կամավորականները որսորդական հրացաններով դիմադրում էին ադրբեջանցի զինյալներին, այդ «ասֆալտի ֆիդայինների » ջոկատները թիկունքում՝ Երևանում կողոպտում էին պետական հիմնարկների ու անհատ քաղաքացիների փոխադրամիջոցները՝ մեքենաները, իսկ շրջաններում՝ ձիերն ու անասունները։ Բնակարանային գողություններ, թալան, կողոպուտ, սպանություններ ու անգործության մատնված անզեն միլիցիայի աշխատողներ։ Դրա հետ մեկտեղ մարմնավաճառներ, բռնաբարություններ, շանտաժ (рекет) ու անօրինություն (беспредел), քաոս գիշերային խրախճանքներ ավտոմատային կրակահերթերի տակ, իրավիճակը անկառավարելի էր, եղան պահեր, որ ՀՀՇ-ն ստիպված էր իր զինված ջոկատներով իրականացներ պարետային ժամի հսկողությունը, սակայն ապարդյուն այդ պարետային ժամի հսկողները իրենք էին իրականացնում կողոպուտը ,թալանն ու սպանությունները։ Չեմ փորձի մանրամասնել փաստերը, բայց հետաքրքիր դեպքերը կառանձնացնեմ։ Այդպիսի դեպքերից էր Աֆղանական պատերազմի վետերաններից կազմված ջոկատը, որը գիշերային իր հերթապահության ընթացքում Ավան տանող ճանապարհին գնդակահարեցին երկու քաղաքացու, վարորդը վախեցել էր կանգնել զինված մարդկանց հրահանգից, որի ընթացքում կրակահերթից վիրավորվել էր, վկաներից ազատվելու համար տեղում գնդակահարել էին վիրավոր վարորդին ու ուղևորին։ Սակայն դա չխանգարեց, որ Աֆղանական վետերանները դառնան Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թիկնազորի անդամները, հանձինս՝ երկար տարիներ միջազգային հետախուզման մեջ գտնվող հանցագործ, գեներալ Բուդոն՝ Ռոմիկ Ղազարյանը, որը 2015 թ Փետրվարի 16-ին մահացել էր Ռուսաստանի Նովգորոդ քաղաքում։ Տարօրինակ չէ՞ր, որ նա էլ Վանո Սիրադեղյանի պես միջազգային հետախուզման մեջ էր, սակայն նրան էլ չգտան մինչև չսատկեց, պրծավ։ Այդպիսի գնդակահարություններ եղան՝ Մասիսի-Երևան խճուղու վրա, Սովետաշեն տանող ճանապարհին, որտեղ գնդակահարել էին հղի մի կնոջ ամուսնու հետ միասին։ Էջմիածնի խճուղու վրա նույնպես եղան գնդակահարության երկու դեպք՝ Աբովյանում ու Արարատ քաղաքում։ Մասիս քաղաքում գնդակահարել էին մեքենայի վարորդին և մարմինը նետել էին սահմանային ուղեկալի մոտ։ Բենզին վաճառող ու քավորի սեղանիկների մոտ իրենց գոյությունը քաշ տվող երիտասարդներից նույնպես եղան զոհեր։ Այդպիսի հարյուրավոր դեպքեր էին գրանցվում, որտեղ մեքենան առևանգելու համար սպանում էին վարորդներին կամ հիմնարկության պահակներին։ Այս քաոսային վիճակը շարունակվեց բավականին երկար, Երևանի բնակիչները ահաբեկված էին գիշերային կրակահերթերից ու հրավառությունից, շոգեբաղնիքներում ու ռեստորաններում ասֆալտամարտիկները իրենց անպատիժ կարգավիճակի համար պարտական էին Վազգեն Սարգսյանին, իսկ հետագայում էլ Վանո Սիրադեղյանին, որոնք այդ սպանությունները կոծկեցին ու փակեցին։ Քանի որ խոսեցինք թալանից, հետաքրքիր մի դեպ էլ եղել էր գեներալ՝ Գագիկ Մելքոնյանի հետ, որը բենզին վաճառող երիտասարդի վրա կրակել էր ու վիրավորել, սակայն ինչպես տեսնում եք նա չպատժվեց, այլ Վազգեն Սարգսյանի կողմից պաշտոնի բարձրացում ստացավ ու գեներալի կոչում, նույնիսկ նշանակվեց ՊՆ նախարարի տեղակալ։ Այդպիսի դեպքեր են եղել նաև գեներալ Մանվել Գրիգորյանի հետ, որը ինչ-որ մի մատուցողի ոտքերի վրա էր կրակել, Շմայսի, Սեյրան Սարոյանի, Սասուն Միքայելյանի և շատ ուրիշ ասֆալտամարտիկների հետ։ Իմ ազատամարտիկ բարեկամներից մեկը ժամանակին գրել էր «Ասֆալտի Ֆիդայինների » մասին մի քանի հոդվածներ, կարծում եմ շատերին հետաքրքիր կլինի կարդալ։ Մինչ ՀՀՇ-ական ասֆալտամարտիկները քաղաքում ահաբեկում էին բնակչությանը ՀՀՇ-ն փորձում էր ժողովրդին համոզել,որ ՀԱԲ-ի ջոկատներն են մեղավոր այդ ամենի մեջ, ու պետք է հանրությանը ներկայացնեին, որ ՀԱԲ-ը անկառավարելի է. պետք է նրանց զինաթափել, անգամ զոհաբերեցին իրենց հավատարիմ զինակիցներին՝ Վիտյա Այվազյանին և Չաուշին` Գեղազնիկ Միքայելյանին։. Չեմ կարծում թե սխալ կլինի ներկայացնել այդ դեպքերի մանրամասները։ 1990 թվականի օգոստոսի 29-ին Գերազնիկ Միքայելյանը սպանվել է ՀՀՇ-ականների կողմից ինչ-որ շոգեբաղնիքում իր սիրուհու ներկայությամբ, հաջորդ օրը սիրուհին ընկնում է մեքենայի տակ ու ականատես վկայի հարցը փակվում է։ Վիտյա Այվազյանին տեղեկացնում են Գեղազնիկ Միքայելյանի սպանության մասին, նա շտապում է ՀՀՇ-ի շտաբ, շտաբի մուտքի մոտ սպանվում նույն հանցախմբի կողմից, այնուհետև երկու սպանվածների մարմիները հասցնում են ՀԱԲ-ի շտաբ, որը գտնվում էր Էրեբունի հյուրանոցի դիմաց, պետական քարոզչամեքենան Լևոն Տեր Պետրոսյանի հրամանով տարածում էն, որ ՀԱԲ-ի կողմից գնդակահարվել են ՀՀՇ-ի առաջամարտիկները։ Դա էլ պատճառ դարձավ, որ ոստիկանությունը ու ՀՀՇ-ական բանդաների իրականացնեն ՀԱԲ-ի զինաթափման օպերացիան։ Այդ մասին անգամ մամուլը ու լրատվությունը արգելափակվեց, դա մեծ թաբու է Հայաստանում, նույնիսկ վիքիպեդիայից ջնջեցին ժամանակին հայտնված նյութերը։ ՀԱԲ-ին զինաթափեցին, սակայն կազմակերպված գիշերային կրակահերթեր չդադարեցին, Լևոն Տեր-Պետրոսյանին հարկավոր է տոտալ կառավարում, բոլոր ոլորտներում, ինչպես Փաշինյանն էր անում, անգամ քրեական աշխարհի ու դատական մարմիններում։ Պատահական չէր, որ 90-ակաների բոլոր քաղաքական ու ոչ քաղաքական սպանությունների ետևում կանգնած էին Վազգեն Սարգսյանն ու Վանո Սիրադեղյանը, նրանք իրենց դիրքերն էին ամրապնդում իշխանության ու ֆինանսական բուրգի գագափին, որպեսզի իրենց քմահաճույքով սեփականացնեն ու սեփականաշնորհեն Հայաստանի հանրային ու սեփական գույքը։ Ինչպես գիտեք դա իրականացավ « Ցուրտ ու Մութ տարիների » քողի տակ։ Ի միջիայլոց « Ցուրտ ու Մութ տարիների » հեղինակային իրավունքը պատկանում է, նորին գերազանցություն՝ Վանո Սիրադեղյանին։ Ինչպես Վանոն էր մի ժամանակ ասում․ « Հայաստանում երեք միլիոն ոչխար կա, դրանց պետք է մթության ու ցրտի մեջ պահես, որպեսզի չըմբոստանան »։ Վանոյի թևավոր խոսքերից մեկը կարծում եմ պետք է հրապարակել ամբողջությամբ։ « Եթե մենք այդ ժամանակ ունենայինք 8 հատ ջրցան մեքենա, մի 40 հատ տանկ, ըըը տեխնիկայի միջոցներ, բան էն որ պայթացնում էինք (ծիծաղում է)։ Մենք էտ օրը մի 20-30 հազար փամփուշտ կրակեցինք օդ, բայց լավ դուբինկա չունեինք, չէր հերիքում ոչ մեկին։ Ջրով կարելի էր էտ ամբողջ ժողովրդին, էտ ի՜նչ ժողովուրդ է 15000 ժողովուրդ է, ընդամենը 300, 800 կամ 1000 հոգին էր կատաղած, 1000 ժողովուրդը ինչա՜, 8 հատ ջրի մեքենա ես բան անում, է վերջացավ գնաց, թացանում ա, գնումա տուն չորանալու։ Եթե չես կարողանում արդյունաբերությունը աշխատացնես, գոնե 8 հատ ջրի մեքենա պետք ա ունենաս դրա համար, այսինքն՝ որ չես կարողանում աշխատացնես բյուջեն, այսինքն՝ էսքան գործազուրկ կա, էսքան ջրի մեքենա (ծիծաղում է)։ Ոչ միայն դուք պտի կրակեիք, այլ մենք էլ պտի կրակեինք, մի 50 — 800 հոգի պտի սպանեինք։ Հետո գոնե մի 800 մարդ պիտի սպանեինք.»։ Վանո Սիրադեղյան 1996 թվական Էջմիածին։ ՀՀՇ-ականները իրենք էին քաոս ու ահաբեկություն տարածում, որպեսզի ներկայանան Փրկիչի լուսեպսակով ու թիկնոցով։ Մինչ Լևոն Տեր -Պետրոսյանի աֆղաական պատերազմի վետերանական թիկնազորը կրակահերթով ապահովվում էր ՀՀՇ-ի իշխանության դիրքերը, նոր Մեսսիան՝ Վանոն պետք է ներկայանալ օրենքի հաստատման, խաղաղության ու անդորրի աստվածային իր հայտնությամբ։ Ինչպես ռուս գեղանկարիչ՝ Ալեքսանդր Անդրեևիչ Իվանովի, « Քրիստոսի հայտնությունը ժողովրդին» կտավում։ Վանոն պետք է լիներ նոր հայտնություն, ո՛չ որպես գրող, այլ քաղաքական գործիչ, որպես նախարար, որպես մեծություն ու աստվածային լույսերի մեջ ճաճանչափայլ հրեշտակ։ Վանոյի մեծարումը ՀՀՇ հանցագործների կողմի ու ոստիկանների կողմից պատահական չէ, ոճրագործ իրենց եղբոր հերոսացումը պայմանավորված է իրենց տեսակի պահպանման ու անպատժելիության չափորոշիչներով։ Ինչպես ոջլոտ Վազգենին հերոսացրեցին որպես ազգային հերոս ու նրա ստվերի ներքո թալանցին ու անպատիժ մնացին իր եղբայրներն, սանիկներն ու ընկերները, այդպես էլ՝ Վանոյին հերոսացնողներն են, այստեղ տեսակի խնդիր է, այստեղ արյունարբու ու հանցագործի խնդիր է, գոյի ու հաղթանակի։ Իրենք հաղթում են, իսկ գոյություն քաշ տվող ամբոխը անգամ զրկված է ճշմարտությունը լսելուց, անգամ պարտավորված է խոնարհվել իր հրեշների ու կեղծ աստվածների առջև։ Վանոն որպես հանցագործության սիմվոլ ու ոճրագործության գաղափարախոս պետք է մեծարվեր ու հերոսացվեր Վազգեն Սարգսյանի նման, դա հայ ժողովրդի էությունն է։ Ինչպես կասեր Գարեգին Նժդեհը․ « Միևնույն մարդու մեջ չեն ապրում միաժամանակ ստրկամիտն ու ազատատենչը, Նա կամ մեկն է, կամ՝ մյուսը »։ Այդպես էլ ժողովուրդները, որոնց ճանաչում են ու չափվում իրենց ազգային հերոսներով։

Գեհենի Առաքել 20․12․2021

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍԻՆԴՐՈՄ

Posted on

Հիմա էլ ողջ հայկական ինտերնետ տիրույթում գրում են, որ մանկական Եվրոտեսիլի հաղթանակը եվրոպացիների ողորմությունն էր հայերին, որպես պատերազմում պարտվածին սփոփանք։ Նախ այն որ Եվրոպացիները հայերի նման չեն, որպեսզի քծնանքի ու ողորմություն տալու համար սփոփեն որևէ մեկին։ Այն որ մեր երգչուհին՝ Մալենան հաղթել է առանց որևէ մեկի ողորմության դա փաստ է։ Մալենան հաղթեց միայն իր համարձակության ու ջանասիրության շնորհիվ, քրտնաջան աշխատանքի արդյունքում, իր գեղեցկության համար․․․ Հայի նախանձը յուրահատուկ է, չարախոսությունը ու չկամությունը, փոխարենը՝ մենք քծնում ենք տգետի ու հարուստի առջև, Սիրուշո, Շպռոտ, Անդրե, Արամ Mp-3, Գոռ Վարդանյան ու անգամ Լիլի Մորտո, Տիկ-Տոկի հայ փնթիներ ներառյալ Հրաչ Մուրադյան: Զավեշտալին այն է, որ մեր Եվրոտեսիլի հաղթանակի հրճվանքն ու փառավորվածությունը այնքան մեծ էր, որ իսկույն մոռացանք հայի ողբերգությունների շարքը՝ Շուշին ու Հադրութը, մոռացանք 5 հազար զոհերին ու հաշմանդամներին, մոռացանք կապիտուլյանտին ու մերժվածին, մոռացանք ցուրտ ու մութ տարիները, մոռացանք կացնահարված այգիները ու պուրակները, մոռացանք թիկունքից գնդակահարված ազատամարտիկներին, մոռացանք թշնամու հետ սիրախաղի մեջ մտած ՔՊ-ական հրեշներին, խոնավ ու մութ նկուղներում թաքցրած՝ խոշտանգաված հայ զինվորների մասունքները։ Այս ամեն թվարկածներս միայն մեկ կաթիլն էր այն օվկիանից, որի մեջ սուզվում ենք։ Շատերը հարցնում են ինձ, որպես հոգեբանի, արդյոք ո՞րն է փրկության ելքը․․․ Սակայն նախ պետք է պարզենք․ Արդյոք ուզու՞մ ենք փրկվել, արդյոք արժանի՞ ենք ապրել ու ապրեցնել, արդյոք դա միայն լոկ ցանկությու՞ն է, թե՞ ուղղակի ժամանակի քմահաճույք կամ պահանջ․․․ Փաստերի դասավորությունից ու մեր քայլերից երևում է, որ դա հայկական երևույթ է, կարելի է անվանել դա « Հայկական սինդրոմ »։ Հուսամ այս անունը կմտնի հոգեբանության ու բժշկության մեջ, որպես խորը արմատական անփոփոխ կերպարի ու ինքնասպանության ու ինքնաոչնչացման տեսակի ձևակերպում։ « Հայկական սինդրոմի » առանձնահատկությունը դա բանականության ու մարդկային հատկությունների իսպառ բացակայության հետևանք է, որտեղ մարդկային հատկություններին գալիս է փոխարինելու՝ ոչխարամտությունը, մոլախոտությունը ու վակումայնի բնազդը, որտեղ դատարկություն է, սառնություն ու միապաղաղություն։ « Հայկական Սինդրոմի» անբուժելությունը փաստարկված է, այս երեսուն տարիների կլինիկական մահվան մեջ գտնվող վիճակը, դրանից առաջ նախորդ հազարամյակներում նույնպես այդպիսի վիճակներում ենք հայտնվել ազգովի, ներառյալ սփյուռքահայությունը։ Սակայն, « Հայկական Սինդրոմի» ամենահետաքրքիր ու առեղծվածային երևույթներից մեկը, դա երազախաբ-ինքնաբավարվածության երևույթն է, ինչպես կասեր Վարդգես Օվյանը․ « Եվ հայն ուրախ ու զվարթ իր մահվանն ընդառաջ շարժվեց․․․Այսքա՜ն ուրախ դեռ ոչ մի ազգ չէր կործանվել »։ «Ты трус, ты раб, ты армянин!» Ալեքսանդր Պուշկինի արտահայտած այս միտքը ժամանակին փորձել եմ վերծանել ու հասկանալ, իմաստը ու միտքը, սակայն հետո հասկացա, որ կարիք չկա վերծանել, երբ ամեն ինչ ակնհայտ է մեր աչքների առաջ, երբ հայ ժողովուրդը ինքն արդեն ապացուցեց, հաստատեց մեծ ռուս դասականի խոսքերը, միայն կարելի է բացատրել Վահրամ Սահակյանի արտահայտած երկու տողով․ « Մեկ միլիոնից մի քիչ պակաս հայեր ընտրել են բոզի տղու։ Ուրեմն մեկ միլիոնի չափով բոզի թուլա կա էս երկրում »։ Հուսամ հասկանալի է ասված, սակայն չմոռանանք, որ նման պատկեր սփյուռքահայերի մոտ է, թամաշավոր ժողովուրդի մասին Հովհաննես Թումանյանն է գրել ու հայ դասականները։ Պուշկինի խոսքերի նույն պատկերը Րաֆֆու, Մուրացանի, մեր մյուս դասականների գործերում ենք տեսնում։ Կնշանակի, որ վախկոտ մորթապաշտ հայի, տեսակը ավելին է քան բանականություն ունեցող հայի, ինչպես կասեր Արա Հարութունյանը « 30 տարի միայն տականք է եղել մեր ղեկին՝ հալածել, ջախջախել, ոչնչացրել է նորմալին, հոշոտել երկիրն ու մարդուն »։ Ի՞նչ եք կարծում իսկ դրանից առաջ՝ նախորդ դարերում․․․ Հարցերի պատասխանը պատմությունը տվել է, վաղուց՝ կորուստներն ու կորցրած մեծ հայրենիքի բաժան-բաժան եղած վերջին կտորները։ Ազգային հերոսի տիտղոսներ վաստակած տականքներ գերեզմաններն ու մեծարման երեկոները։ Այսքա՜ն ուրախ դեռ ոչ մի ազգ չէր կործանվել…

Գեհենի Առաքել 20․12․2021

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՒՆԱԳԵՂ ՊԱՏԿԵՐԸ

Posted on

Որպես հոգեբան՝ բազմիցս գրել եմ հայ ժողովրդի հոգեբանական էպիկրիզի մասին, որպեսզի ոմանց ավելի հասկանալի լինի փաստագրությունը, փորձեմ ներկայիս՝ ինչպես ժամանակակիցն էր ասում « գունագեղ » երանգներով նկարագրեմ Արևմտյան Հայաստանի տեղահանությունը ու կոտորածները 1915 թվականին կամ դրանից առաջ։ Պատկերացնենք, որ 1915 թվականին գոյութուն ունեին սմարտֆոններն ու ժամանակակից հեռախոսները։ Երիտթուրքերը մինչև ցեղասպանություն կազմակերպելը 1914 թվականին ՀՅԴ բյուրոյի որոշմանբ ու համաձայնությամբ, անգամ նրանց մասնակցությամբ կարճ հաղորդագրություն (SMS) են ուղարկում հայկական գյուղերի գյուղապետներին ու հոգևոր առաջնորդներին,որ « հիմա թուրքերը փոխվել են, էլ առաջվանը չեն, նոր թուրքերը մեր եղբայրներն են » ու նման բաներ։ Դե ինչպես միշտ գյուղապետներն ու քահանաները ականջալուր եղան կարճ հաղորդագրությանը ու ինչպես հաղորդագրության երկրորդ մասում էր ասված, ոչ միայն զինաթափեցին իրենց համագյուղացիներին, այլև թուրք ոստիկաններին հանձնեցին ըմբոստացող հայրենակիցներին ու համագյուղացիներին, այդ թվում՝ նաև լեռներում պատսպարվող ֆիդայիններին։ Եւ ինչպես երգում է ասված․« Հայրենյաց պաշտպան քաջ Դաշնակցություն »: Այնպես չէր, որ շատերը հավատացին ՀՅԴ-ի կարճ հաղորդագրությանը, եղան գյուղեր ու անհատներ, որոնք զենքերը ցած չդրեցին, այլ ըմբոստացան ռեժիմին ու սևասքեմ կուսակցական հոգևորական հոգևորականներին։ Սակայն այդ մասին չէ որ պետք է նկարագրեմ։ Ուրեմն, կարճ հաղորդագրությունում նաև ասված էր Ավետյաց երկրի ու երկնքից թափվող մանանայի մասին, այսինքն՝ թուրքական իշխանությունները ու ՀՅԴ բյուրոն հորդորում և առաջարկում էին հայ գյուղացիներին տեղափոխվել Դեր-Զորի առողջարանային անապատներ բուժման ու հանգստի նպատակով, չհաշված որ այնտեղ օրվա կտրվածքով՝ երկնքից երեք անգամ մանանա է թափվում։ Նաև հաղորդագրության մեջ ասվում էր, որ եթե այդ կարճ հաղորդագրությունը ուղարկեք 20 բաժանորդի, ապա կարող եք շահել Պրեմիում փաթեթ, որը իրենից ներկայացնում է բարոյկան աջակցություն ու սեռական հաճույքներ ուղևորության ողջ ընթացքում մինչև Դեր-Զոր, այսինքն. « Պայքա՜ր պայքա՜ր մինչև վերջ»։ Դե ինչպես միշտ հայությունը համերաշխ ու հավաքական միասնությամբ բռնեցին Դեր Զորի ճանապարհը, քարավանի առջևից գնում է ինչպես միշտ գյուղապետը, հետո հոգևոր քահանան ու գյուղի հայտնիները, այն որ ողջ գյուղին ուղեկցում էին միայն թուրք երկու կամ երեք ասկյար, որոնք ավելի շատ զբոսաշրջիկավար էին։ Սակայն հետաքրքիրը այն էր, որ հայության քարավանները դանդաղ էին առաջ գնում, որովհետև սելֆի անելով, ուրախ ու զվարթ շուրջպար բռնելով, զուռնա, դհոլով, ամենակարևորը աղոթելով, որ շուտ տեղ հասնեն, որ երկնքից թափվող մանանան ուտեն։ Իսկ Պրեմիում շահածները անկախ սեռից ու տարիքից իրենց սեռական անբավարվածությունը բավարարվածները պետք է օրհնեին թուրք ասկյարներին, որովհետև իրենց դժգույն ու դժբախտ գյուղերում այդպիսի հաճույքներից զրկված էին լինելու։ Հայոց ցեղասպանության չբացահայտված փաստերից մեկը՝ Կոմիտաս Վարդապետին գժանոցում փակելն էր, այսինքն խեղճ մարդը հոգեկան դեպրեսիայի մեջ՝ չցանկանալով շփվել շրջապատի գարշանքների հետ, հենց այդ գարշանքները վերցրեցին ու խեղճ մարդուն փակեցին հոգեբուժարանում ու հոգեմետ դեղեր ներարկելով՝ սպանեցին, հետո էլ պատճառաբանեցին, թե ցեղասպանության հետևանքով մարդը խելագարվեց։ Առհասարակ հայ պատմաբան կոչվածներն էլ պնդում են, թե Մովսես Խորենացին ինքնահրկիզվել է, ոչ թե իրեն այրել են հայ առաքելական եկեղեցու հոգևորականները։ Սակայն անցնենք պատմությանը․․․ Դեր Զորի ճամփորդ հայ ժողովուրդը սելֆիների ու գունագեղ տոնակատարությունների տակ հասավ իր նպատակին․․․ Կարսի անկումի մասին արգելված թեմա է, ինչպես եղավ Շուշիի անկման ժամանակ։ Որպեսզի ավելի հասկանալի լինի միայն մեջբերեմ Գարեգին Նժդեհի ուղարկած (SMS )կարճ հաղորդագրությունից մի հատված. « Զինվորական նախարարի ապիկարության երեսից ընկավ Կարսը, որովհետև զորք չկար, որովհետև եղածը զորք չէր: Կարսը թշնամուն հանձնեց բարձր հրամանատարության անճարակությունը` զորք կար, բայց կռվեցնող չկար »: Հուսամ համեմատությունը Շուշիի հետ ինքներդ կանեք։ Հաջորդ հարցերից մեկը դա սփյուռքի, ֆեյսբուքահայության ու օնլայն փրկիչների մասին է, այնպես չէ, որ այն ժամանակ 1915-ին դրանք չեն եղել, դրանք միշտ էլ եղել են դեռևս Տիգրան Մեծի ժամանակներից, ուղղակի Տիգրան Մեծը դրանց ցցի էր հանում, հուսամ շատերն են հիշում՝ « Մախաթի ու հետույքի » մասին ասված ժողովրդական խոսքը։ Դա եկել է հենց Տիգրան Մեծի ժամանակներից։ Սակայն դա մոռացվեց ժամանակի ընթացում, Խորհրդային կարգերի ժամանակ, նորից վերհիշեցին փնթիների հետույքի ու մախաթի բանաձևի մասին։ Սակայն անկախ Հայաստանում նորից որդեգրեցինք ոչ միայն միջնադարի խավարը, այլև խավարամտությունը, խավարասերներին, խավարապաշտներին ու խավարամոլներին։ Սելֆիյամոլ սիլիկոնասեր գունագեղ կանանց, կանտովկա թրաշներով հեզաճկուն պատանիներին, ռուսաֆոբ մոլագար քաղգործիչներին, օնլայն Նարցիսամիտ որբերին, որոնք առավոտից երեկո ինքնագովազդով են զբաղված։ Արժեքավորեցինք կույրերին ու մերժվածներին, կապիտուլյանտներին ու դոդերին, քոչարյանամիտներին ու լֆիկասերներներին, մերժվածասերներին ու կապիտուլյատասերներին, սպարապետասեր ոջլոտներ ու օնլայն հակահիգիենիկ բացիլներ։ Նորից Գարեգին Նժդեհի կարճ հաղորդագրությունից .«Չկա՛ ճշմարտություն, և դրա համար էլ մեր ժողովուրդի մի մասը Մետերլինգյան կույրերի նման մոլորված է տգիտության անտառում »: Ամենահետաքրքիրը Անդրանիկ Զորավարի կարճ հաղորդագրությունն է, որովհետև շատերը նրա իմաստը չեն էլ հասկացել, անգամ չեն բացահայտել, ու վերծանել։ « Երբ իրիկունը գլուխներդ բարձին դնեք, որ քնանաք, մի քիչ մտածեք ձեր ազգի մասին »։ Ի՞նչ եք կարծում Անդրանիկ Օզանյանը չգիտե՞ր, թե ինչպիսին են հայերը, ավելի ճիշտ հայությունը, որ գլուխները բարձին դնելուց առաջ մտածում է ինչպես վնասի դրացուն ու բարեկամին, ինչպես կողոպտի ու թալանի երկիրն ու ժողովրդին, անկշտության մոլուցքը կուրացնում է ու դարձնում նրանց ավելի դաժան ու սարսափելի, դրան նպաստում է տգիտությունն ու նախանձությունը, մորթապաշտությունը, որովայնի ու հայրենիքի տարբերությունը, նրանց մոտ մեկտեղված է, գունագեղ տոնակատարություններն ու օծանելիքն ավելին արժեն, քան՝ հազարավոր կորցրած կյանքերն ու ճակատագրերը։ Մեկ ուրիշ կարճ հաղորդագրություն կրկին Գարեգին Նժդեհի հաղորդագրությունից(SMS) ․ « Ոսկեքսակ հայը չկանգնեց ոսկեգրիչ մտաւորականի թիկունքում, եւ այդ վերջինի լեզուն` կարճ, խօսքն անլսելի եղաւ միջազգային արէոպագների մէջ»։ Այո՛, սփյուռքահայերի գունագեղ լուսանկարները տոնածառի փայլերի ու շքեղության մեջ, հայ հայտնիների լատինատառ գունագեղ տեսահոլովակները, դոդերի ու լֆիկների հրավառություններով հարսանիքները ու սելֆիների տարափի տակ ոչնչացող հայի վերջին մասնիկները։ Նորից կարճ հաղորդագրություն, այս անգամ Հովհաննես Թումանյանից․ «Ճշմարիտն էն է, որ մեր ամբողջությունը տառապում է մի ծանր ու խոր բարոյական հիվանդությամբ․ որովհետև ներսից ենք փչացած »։ Հովհաննես Թումանյան

Գեհենի Առաքել 18. 12․2021

« Մեր կյանքը ավելի նման է թատերական բեմի, ու այդ բեմը … տեսեք որքա՛ն դերասաններ ունի … Ահա սա` ներկայանում է ամեն տեղ որպես չհասկացված ու հալածված գաղափարական գործիչ, մյուսը` նշանավոր հերոս է խաղում, երրորդը` հրապարակախոսություն է սարքել, չորրորդը բարեգործ է ձևանում, հինգերորդը գրող է կեղծում, վեցերորդը` հանդիսանում է արդեն որպես նահատակ, յոթերորդը` գալիս է որպես դատավոր … Ու որպեսզի թամաշավոր ժողովրդի սիրտը շահած լինեն ու բարեկամ պահած, միշտ գոռում են ժողովրդի անունը»: Հովհաննես Թումանյան

Ստրուկների մէջ կարող է Սպարտակ ծնուել, ստրկամիտների մէջ՝ երբեք

Posted on

Հիմա շատերն են անհանգստացած թե մեր երկրի ու ժողովրդի վիճակը ինչ է լինելու, զարմանալին այն է, որ հարցը ուղղում են ինձ, չնայած հարյուր հազար անգամ կրկնել եմ անգամ տեսանյութերով ապացուցել, որ ոչինչ էլ չի լինելու, այն ինչ պիտի լիներ՝ եղավ, այն ինչ պետք է լինի՝ լինելու է, ավելորդ եմ համարում մանրակրկիտ բացատրություններին, չնայած տեղին է ավելացնել Արցախի մեծ գրող, հրապարակախոս Վարդգէս Օվեանի ճշմարտացի խոսքը․ « Ստրուկների մէջ կարող է Սպարտակ ծնուել, ստրկամիտների մէջ՝ երբեք »։ Հաճախ եմ իմ ՖԲ ընկերներից օրինակներ եմ բերում ու կիսվում նրանց մտքերով, կարծում եմ իմ ընթերցասեր բարեկամները ու հետևորդները հիշում են Արա Հարութունյանի « ինքնադատաստանի ու վրեժի » ինսիտուտի տեսանյութը, այսքանից հետո արժե՞ արդյոք որևէ բացատրություն։ Զավեշտալին այն է, որ հրապարակներում պայքարի ելած գերիների հարազատները չեն հասկանում, որ իրենք նույնպես գերի են, վախկոտ, ճղճիմ ու ոչնչություն, այլապես անիմաստ չէին փնտրի Ալեն Սիմոնյանին, ի՞նչ է դժվար է գտնել նրա հարազատներին, նրա բնակարանը ու ծնողներին, անթասիբ ու անողնաշար ամբոխից ավելին սպասելը անիմաստ է, անկախ նրանից թե դրանք էլեկտրիկ Երևանի ցուցարար են, թե՞ գերի զինվորների ծնողներ։ Ինչ վերաբերվում է գերիներին, համացանցում հայտնված փաստերը ավելի զավեշտալի են, երբ յոթ ադրբեջանցի զինվոր գերի է վերցրել հայ վաթսուն զինծառայողի։ Սա ազգային որակի ամենավերջին պոռթկումն էր, երբ զինվորը զենքը ձեռքին գերի է հանձնվում թշնամուն, այն էլ այդ թվաքանակով։ Ի՞նչ եք կարծում այդ հրապարակներում բողոքող ծնողներից ինչպիսի զավակներ պետք է ծնվեին, եթե նրանք չեն հասկանում, թե ինչ է արժանապատվությունը, ինքնապաշտպանությունը ու հայրենիքը։ Երբ հրապարակում ենիչերի հայ ոստիկանը անպատիժ ու լկտի կարողանում է իրեն դրսևորել որպես երկրի տեր ու տիրական, այդպես չի լինում, ստրուկը հոգով ստրուկ է, անկախ իր պաշտոնից, դիրքից ու կարգավիճակից։ Երեկ իմ ազատամարտիկ ընկերներից մեկը մի նամակագրություն ուղարկեց, որը զավեշտալի էր, քան կարելի էր պատկերացնել․․․ Պարզվում է Երևանում վերջերս ինչ-որ մի ռեժիսոր մարտական ջոկատ է ստեղծել, անունն էլ « Վրիժառուներ »։ Ճիշտն ասած ավելի զարմացա, երբ Ֆեյսբուքում առանց դժվարության գտա այդ « Վրիժառուներ » ջոկատի պաշտոնական էջը։ Այն որ նրանք դրամահավաք են իրականացնում միամիտ՝ մոլորյալ սփյուռքահայերից դա փաստ է, կարծում եմ ընկերս չի նեղանա, որպեսզի հրապարակեմ նրանց երկխոսությունը, որպեսզի ավելի պարզ լինի Արցախյան ազատամարտիկի ու ներկա մարտիկի տարբերությունը։ Շատ կարևոր է, որպեսզի հանրությունը հասկանա իր շրջապատում գտնվող երկու տարբեր կարծիքի մարդկանց մասին, որոնք ինչպես տեսանք հող ազատագրող էին, ոմանք էլ հողը հանձնող, որոնց համար նիկոլը փրկիչ էր, ոմանց համար էլ՝ դավաճան։ Ոմանք պատրաստ են զենքը ձեռքին կռվել ու հաղթել, որոնք էլ մտածում են զենքը ձեռքին գերի հանձնվել, փրկվել ու հերոսանալ։ Կարծում եմ այս երկխոսությունը Վահրամ Սահակյանի համար հետաքրքիր ներկայացման հնարավորություն կտա։

Ազատամարտիկ․ ՀԱՐՑ․ քո գործերը ինչպե՞ս են, աշխատու՞մ ես

Ռեժիզոր․ ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Միայն դիրքային ջոկատիս հետ

ՀԱՐՑ․ ի՞նչ ջոկատ

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Վրիժառուներ

ՀԱՐՑ․ Զարմացրեցիր, ի՞նչ վիրժառու

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Հենց վրիժառու

ՀԱՐՑ․ Այսինքն այդ ջոկատը ինչ է անում

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Ռազմական գործողության ժամանակ ամեն բան

ՀԱՐՑ․ Հիմա ռազմական գործողություննե՞ր են

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Հետախուզություն Հակահետախուզություն Դիվերսիա Հակադիվերսիա Դիրքապահություն Դասնթացներ Հիմա ուղղակի դիրքենք պահում։ Անձնակազմս նորա իջել․ Դասընթացներ,

ՀԱՐՑ․ Ուղղակի մի նեղացիր պետք է ասեմ, այդ վրիժառուներ ջոկատը անիմաստ է, գիտես թե ինչու՞

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Եթե անիմաստ լիներ ,արդեն սյունիքը թուրքի ձեռին էր

ՀԱՐՑ․ քո կարծիքով չի լինելու՞

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Նաև մի քանի ազնիվ ջոկատներ Թույլ չենք տաՄենակ մեր դիակի վրայով

ՀԱՐՑ․ սխալ տեղ եք փորձում պաշտպանել, երբ թշնամին քթներիտ տակ է, արդեն թույլ եք տվել։

ՊԱՏԱՍԽԱՆ․ Մեր համար թշնամին թուրքնա,մեր համար ներսը թշնամի չկա։ Իսկ ում համար կա ներսում թշնամի թողի ինքնե վերացնի․

Այս երկխոսությունը հայի կերպարին բնորոշ պատկեր է, այսպես է եղել դարեր շարունակ, ցեղասպանությունները անբաժան է մեր ժողովրդից։ Մեր ժողովուրդը երբեք էլ չի հասկացել թե իր թշնամին որտեղ է, անգամ չգիտի թշնամու ու հակառակորդի տարբերությունը, անգամ չգիտի իր արժանապատվությունը որտեղից է սկսում ու ավարտվում, ուր մնաց իմանա հայրենիքի սահմանի տեղը, որովհետև ինչպես կասեր իմաստունը․ « Ստրուկների մէջ կարող է Սպարտակ ծնուել, ստրկամիտների մէջ՝ երբեք »։

Գեհենի Առաքել 11․12․2021

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՒՆԱԳԵՂ ՊԱՏԿԵՐԸ

Posted on

Որպես հոգեբան՝ բազմիցս գրել եմ հայ ժողովրդի հոգեբանական էպիկրիզի մասին, որպեսզի ոմանց ավելի հասկանալի լինի փաստագրությունը, փորձեմ ներկայիս՝ ինչպես ժամանակակիցն էր ասում « գունագեղ » երանգներով նկարագրեմ Արևմտյան Հայաստանի տեղահանությունը ու կոտորածները 1915 թվականին կամ դրանից առաջ։ Պատկերացնենք, որ 1915 թվականին գոյութուն ունեին սմարտֆոններն ու ժամանակակից հեռախոսները։ Երիտթուրքերը մինչև ցեղասպանություն կազմակերպելը 1914 թվականին ՀՅԴ բյուրոյի որոշմանբ ու համաձայնությամբ, անգամ նրանց մասնակցությամբ կարճ հաղորդագրություն (SMS) են ուղարկում հայկական գյուղերի գյուղապետներին ու հոգևոր առաջնորդներին,որ « հիմա թուրքերը փոխվել են, էլ առաջվանը չեն, նոր թուրքերը մեր եղբայրներն են » ու նման բաներ։ Դե ինչպես միշտ գյուղապետներն ու քահանաները ականջալուր եղան կարճ հաղորդագրությանը ու ինչպես հաղորդագրության երկրորդ մասում էր ասված, ոչ միայն զինաթափեցին իրենց համագյուղացիներին, այլև թուրք ոստիկաններին հանձնեցին ըմբոստացող հայրենակիցներին ու համագյուղացիներին, այդ թվում՝ նաև լեռներում պատսպարվող ֆիդայիններին։ Եւ ինչպես երգում է ասված․« Հայրենյաց պաշտպան քաջ Դաշնակցություն »: Այնպես չէր, որ շատերը հավատացին ՀՅԴ-ի կարճ հաղորդագրությանը, եղան գյուղեր ու անհատներ, որոնք զենքերը ցած չդրեցին, այլ ըմբոստացան ռեժիմին ու սևասքեմ կուսակցական հոգևորական հոգևորականներին։ Սակայն այդ մասին չէ որ պետք է նկարագրեմ։ Ուրեմն, կարճ հաղորդագրությունում նաև ասված էր Ավետյաց երկրի ու երկնքից թափվող մանանայի մասին, այսինքն՝ թուրքական իշխանությունները ու ՀՅԴ բյուրոն հորդորում և առաջարկում էին հայ գյուղացիներին տեղափոխվել Դեր-Զորի առողջարանային անապատներ բուժման ու հանգստի նպատակով, չհաշված որ այնտեղ օրվա կտրվածքով՝ երկնքից երեք անգամ մանանա է թափվում։ Նաև հաղորդագրության մեջ ասվում էր, որ եթե այդ կարճ հաղորդագրությունը ուղարկեք 20 բաժանորդի, ապա կարող եք շահել Պրեմիում փաթեթ, որը իրենից ներկայացնում է բարոյկան աջակցություն ու սեռական հաճույքներ ուղևորության ողջ ընթացքում մինչև Դեր-Զոր, այսինքն. « Պայքա՜ր պայքա՜ր մինչև վերջ»։ Դե ինչպես միշտ հայությունը համերաշխ ու հավաքական միասնությամբ բռնեցին Դեր Զորի ճանապարհը, քարավանի առջևից գնում է ինչպես միշտ գյուղապետը, հետո հոգևոր քահանան ու գյուղի հայտնիները, այն որ ողջ գյուղին ուղեկցում էին միայն թուրք երկու կամ երեք ասկյար, որոնք ավելի շատ զբոսաշրջիկավար էին։ Սակայն հետաքրքիրը այն էր, որ հայության քարավանները դանդաղ էին առաջ գնում, որովհետև սելֆի անելով, ուրախ ու զվարթ շուրջպար բռնելով, զուռնա, դհոլով, ամենակարևորը աղոթելով, որ շուտ տեղ հասնեն, որ երկնքից թափվող մանանան ուտեն։ Իսկ Պրեմիում շահածները անկախ սեռից ու տարիքից իրենց սեռական անբավարվածությունը բավարարվածները պետք է օրհնեին թուրք ասկյարներին, որովհետև իրենց դժգույն ու դժբախտ գյուղերում այդպիսի հաճույքներից զրկված էին լինելու։ Հայոց ցեղասպանության չբացահայտված փաստերից մեկը՝ Կոմիտաս Վարդապետին գժանոցում փակելն էր, այսինքն խեղճ մարդը հոգեկան դեպրեսիայի մեջ՝ չցանկանալով շփվել շրջապատի գարշանքների հետ, հենց այդ գարշանքները վերցրեցին ու խեղճ մարդուն փակեցին հոգեբուժարանում ու հոգեմետ դեղեր ներարկելով՝ սպանեցին, հետո էլ պատճառաբանեցին, թե ցեղասպանության հետևանքով մարդը խելագարվեց։ Առհասարակ հայ պատմաբան կոչվածներն էլ պնդում են, թե Մովսես Խորենացին ինքնահրկիզվել է, ոչ թե իրեն այրել են հայ առաքելական եկեղեցու հոգևորականները։ Սակայն անցնենք պատմությանը․․․ Դեր Զորի ճամփորդ հայ ժողովուրդը սելֆիների ու գունագեղ տոնակատարությունների տակ հասավ իր նպատակին․․․ Կարսի անկումի մասին արգելված թեմա է, ինչպես եղավ Շուշիի անկման ժամանակ։ Որպեսզի ավելի հասկանալի լինի միայն մեջբերեմ Գարեգին Նժդեհի ուղարկած (SMS )կարճ հաղորդագրությունից մի հատված. « Զինվորական նախարարի ապիկարության երեսից ընկավ Կարսը, որովհետև զորք չկար, որովհետև եղածը զորք չէր: Կարսը թշնամուն հանձնեց բարձր հրամանատարության անճարակությունը` զորք կար, բայց կռվեցնող չկար »: Հուսամ համեմատությունը Շուշիի հետ ինքներդ կանեք։ Հաջորդ հարցերից մեկը դա սփյուռքի, ֆեյսբուքահայության ու օնլայն փրկիչների մասին է, այնպես չէ, որ այն ժամանակ 1915-ին դրանք չեն եղել, դրանք միշտ էլ եղել են դեռևս Տիգրան Մեծի ժամանակներից, ուղղակի Տիգրան Մեծը դրանց ցցի էր հանում, հուսամ շատերն են հիշում՝ « Մախաթի ու հետույքի » մասին ասված ժողովրդական խոսքը։ Դա եկել է հենց Տիգրան Մեծի ժամանակներից։ Սակայն դա մոռացվեց ժամանակի ընթացում, Խորհրդային կարգերի ժամանակ, նորից վերհիշեցին փնթիների հետույքի ու մախաթի բանաձևի մասին։ Սակայն անկախ Հայաստանում նորից որդեգրեցինք ոչ միայն միջնադարի խավարը, այլև խավարամտությունը, խավարասերներին, խավարապաշտներին ու խավարամոլներին։ Սելֆիյամոլ սիլիկոնասեր գունագեղ կանանց, կանտովկա թրաշներով հեզաճկուն պատանիներին, ռուսաֆոբ մոլագար քաղգործիչներին, օնլայն Նարցիսամիտ որբերին, որոնք առավոտից երեկո ինքնագովազդով են զբաղված։ Արժեքավորեցինք կույրերին ու մերժվածներին, կապիտուլյանտներին ու դոդերին, քոչարյանամիտներին ու լֆիկասերներներին, մերժվածասերներին ու կապիտուլյատասերներին, սպարապետասեր ոջլոտներ ու օնլայն հակահիգիենիկ բացիլներ։ Նորից Գարեգին Նժդեհի կարճ հաղորդագրությունից .«Չկա՛ ճշմարտություն, և դրա համար էլ մեր ժողովուրդի մի մասը Մետերլինգյան կույրերի նման մոլորված է տգիտության անտառում »: Ամենահետաքրքիրը Անդրանիկ Զորավարի կարճ հաղորդագրությունն է, որովհետև շատերը նրա իմաստը չեն էլ հասկացել, անգամ չեն բացահայտել, ու վերծանել։ « Երբ իրիկունը գլուխներդ բարձին դնեք, որ քնանաք, մի քիչ մտածեք ձեր ազգի մասին »։ Ի՞նչ եք կարծում Անդրանիկ Օզանյանը չգիտե՞ր, թե ինչպիսին են հայերը, ավելի ճիշտ հայությունը, որ գլուխները բարձին դնելուց առաջ մտածում է ինչպես վնասի դրացուն ու բարեկամին, ինչպես կողոպտի ու թալանի երկիրն ու ժողովրդին, անկշտության մոլուցքը կուրացնում է ու դարձնում նրանց ավելի դաժան ու սարսափելի, դրան նպաստում է տգիտությունն ու նախանձությունը, մորթապաշտությունը, որովայնի ու հայրենիքի տարբերությունը, նրանց մոտ մեկտեղված է, գունագեղ տոնակատարություններն ու օծանելիքն ավելին արժեն, քան՝ հազարավոր կորցրած կյանքերն ու ճակատագրերը։ Մեկ ուրիշ կարճ հաղորդագրություն կրկին Գարեգին Նժդեհի հաղորդագրությունից(SMS) ․ « Ոսկեքսակ հայը չկանգնեց ոսկեգրիչ մտաւորականի թիկունքում, եւ այդ վերջինի լեզուն` կարճ, խօսքն անլսելի եղաւ միջազգային արէոպագների մէջ»։ Այո՛, սփյուռքահայերի գունագեղ լուսանկարները տոնածառի փայլերի ու շքեղության մեջ, հայ հայտնիների լատինատառ գունագեղ տեսահոլովակները, դոդերի ու լֆիկների հրավառություններով հարսանիքները ու սելֆիների տարափի տակ ոչնչացող հայի վերջին մասնիկները։ Նորից կարճ հաղորդագրություն, այս անգամ Հովհաննես Թումանյանից․ «Ճշմարիտն էն է, որ մեր ամբողջությունը տառապում է մի ծանր ու խոր բարոյական հիվանդությամբ․ որովհետև ներսից ենք փչացած »։ Հովհաննես Թումանյան

Գեհենի Առաքել 18. 12․2021

« Մեր կյանքը ավելի նման է թատերական բեմի, ու այդ բեմը … տեսեք որքա՛ն դերասաններ ունի … Ահա սա` ներկայանում է ամեն տեղ որպես չհասկացված ու հալածված գաղափարական գործիչ, մյուսը` նշանավոր հերոս է խաղում, երրորդը` հրապարակախոսություն է սարքել, չորրորդը բարեգործ է ձևանում, հինգերորդը գրող է կեղծում, վեցերորդը` հանդիսանում է արդեն որպես նահատակ, յոթերորդը` գալիս է որպես դատավոր … Ու որպեսզի թամաշավոր ժողովրդի սիրտը շահած լինեն ու բարեկամ պահած, միշտ գոռում են ժողովրդի անունը»: Հովհաննես Թումանյան

ՍԱՍՈՒՆ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆԸ ԱՐԺԱՆԱՎԱՅԵԼ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ Է ՄԱՆՎԵԼ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ ԳՈՐԾԸ

Posted on

« Յուրաքանչյուր տգետ` լինի պարոն, թե իշխան, կարող է և պետք է դասվի խաժամուժի դասին. » Սերվանտես

Կարծում եմ ԵԿՄ -ի անողնաշարավորները սրանից բացի լավ ընտրութուն չէին կարող անել; Ճիշտ գնահատական տալու համար, պետք է նախ նայել նախասկիզբը։ Որպես բժիշկ, կասեմ բժշկական տեսանկյունից։ Ամեն ինչ ճշգրիտ կազմակերպելու համար, նախ պետք է ախտորոշել և նոր անցնել բուժման։ Պատահական չէ, որ ԵԿՄ-ն ունի հավերժ նախագահ Վազգեն Սարգսյանին, ինչպես գիտենք նրա թևավոր խոսքերը « Մեր դեմ խաղ չկա » կարգախոսն էր։ Իսկ գործելաոճը․ « Ընդդիմությունը 100 տոկոս ձայն էլ ստանար, նրան իշխանություն տվող չկար »։ Ինչպես տեսնում ենք Վազգեն Սարգսյանի եղբայր Արմեն Սարգսյանը հաստատում էր, որ իրենք երբեք իշխանությունից դուրս չեն եղել՝ 30 տարի բռնազավթած պահել են իշխանությունը։ Երեսուն տարի խոշտանգելով ժողովրդին՝ կեղծելով ընտրություններն ու գռփելով թալանելով հավերժացրեցին իրենց տականքին։ Ուրախ եմ, Մանվել Գրիգորյանին արժանի փոխարինողը գտնվեց՝ նույն անգրագիտությամբ, նույն հարստությամբ ու անշարժ գույքով, դե իրենց քաղաքապետ զավակներին էլ չհաշված։ Այն, որ երկուսն էլ Վազգեն Սարգսյանի ասֆալտամարտիկ մարտական ընկերներից են, դա փաստ է։ Բավական է նայեք Մանվելի ու Սասունի հայտարարագրերը՝ անշարժ գույքն ու կարողությունները, իսկույն հասկանում ես, որ նրանք երկուսն էլ մի սանրի կտավ են։ Իհարկե չհաշված նրանց թաքցրած անօրինական զենքն ու զինամթերքը՝ որով կարելի էր մի ամբողջ բանակ զինել։ Մեկը Էջմիածնում, մյուսն Հրազդանում՝ երկու անկուշտ, որոնք հասցրել են ազատամարտիկների և պետության հաշվին հարստանալ։ Երբ Արցախյան պատերազմի հազարավոր հերոսներ ու հաշմանդամներ անգամ պատերազմի մասնակցի մի հասարակ տեղեկանք չունեն։ Իսկ սրանք անգամ սեփական լճեր ու հյուրանոցներ ունեն, իրենց գազանանոցներով ու դղյակներով։ Հարցն ունենալը չի, այլ ուրանալը։ Ինչքանով գիտեմ ազատամարտիկը համարվում է արդարության ու ազատության խորհրդանիշ։ Պատվի ու արժանապատվության մարտիկ, իսկ մենք ի՞նչ ենք տեսնում ԵԿՄ ֊ում։ Սրանք երեսուն տարի միաձայն ընտրում են ազգի կաշին քերթողներին՝ սկզբից Լևոն, Վազգեն, հետո Քոչարյան ու Անդրանիկ Մարգարյան, հետո էլ միաձայն Սերժիկ ու Մանվել։ ( Սասուն Միքայելյանը միաձայն ընտրվեց ԵԿՄ վարչությա ն նախագահ ) Ահա նրանց միաձայն համաձայնությամբ թալանվեց երկիրը ու կողոպտվեց։ Ու հիմա ներկայանալ, որ փոխվել է ԵԿՄ-ում ինչ-որ բան՝ կարծում եմ սխալ կլիներ։ Սասուն Միքայելյանը արժանի է ԵԿՄ֊ ի նախագահի աթոռին, որովհետև տուշոնկա ու խտացրած կաթ թալանելու Էստաֆետը երկրապահները միաձայն տրվել են իրեն։ Սպասենք նոր հերոսական էջերի, հիմա էլ Սասունի մասին երգեր կգրեն, ինչպես եղել է նախորդում, հետո էլ Սասունը կկազմակերպի ուխտագնացություններ ու համերգներ դեպի Արցախ։ Վարդան Դևրիկյանը ու Գագիկ Շամշյանը նոր ոգևորությամբ կգովերգեն Նորին գերազանցություն՝ Արցախի հերոս Սասուն Միքայելյանին։ Երկրապահ Արզիկ Մխիթարյանը հիմա էլ Սասունին կդարձնի Քրմապետ ու Հերոս։ Ամեն ինչ առաջվա պես։ Ճիշտ կլիներ ԵԿՄ-ի նախագահի պաշտոնը Սասունին տալուց նաև հանձնել Նազիկ Ամիրյանին, մանավանդ Նազիկը արդեն համապատասխան փորձ ունի։ Սասունն ու Նազիկը իրար ավելի սազական են, երկուսն էլ Երկրապահ ընտանիքի կարկառուն դեմքերից։ Ուղղակի մի բան դժվար է հասկանալ՝ տեսնես երկրապահ ընտանիքի անդամ Սասուն Միքայելյանի ու Լևոն Երանոսյանի եղբայրական հարաբերությունները ինչպե՞ս են։ Հիմա պիտի իրար լպստեն, իրենց մոտ ամեն ինչը պետք է միաձայն համաձայնությամբ լինի, միածին կոծկեն իրենց հանցանքները, իրար պետք է արդարացնեն, ինչպես նախորդում։ Երբ նայում եմ ԵԿՄ համագումարների բոլոր տեսանյութերը, որտեղ անողնաշարավորների մի հսկա բազմություն միաձայն ծափապարություններով ողջունում է Ցողունապատված իրենց առաջնորդին ու արդարացնում Ապրիլյան պատերազմի 800 հեկտարի կորուստը, հասկանում ես, որ սրանք Արցախյան ազատամարտի հետ առհասարակ կապ չունեն։ Կապ չունեն նաև հայ ժողովրդի հետ։ Կապ չունեն Հայ զինվորի հետ։ Հավատացեք արժանապատվություն ունեցող ազատամարտիկը երբեք այսքան չէր կարող իջնել։ Այնպես չէ, որ ես չեմ ճանաչում ազնիվ ազատամարտիկների, իմ ընկերների մեջ կան այնպիսիները, որոնք վստահում են, որ այդ կառույցը սկզբից ի վեր եղել է ահաբեկչական կառույց, և ստեղծված է եղել որպեսզի արժեզրկի ու վարկաբեկի իսկական ազատամարտիկների անունը։ Եվ ինչպես տեսնում ենք նրանց հաջողվել է։ Երբ այդ հսկա դահլիճի մեջ չգտնվեց մի իսկական տղամարդ, որը Մանվելի երեսին կթքեր ու կասեր ճշմարտությունը։ Այսքանից հետո էլ անգամ Մանվելի հանցանքներն են արդարացնում ու երազել նրա հետ սեղան նստել։ Հարամ լինի այն մի կտոր հացը, որ կերել եք դուք, հարամ լինի այն ապրելը որ ապրել եք դուք։ Անգամ չեք ամաչում Եռաբլուրի հերոսների անունից եք խոսում, երբ այդ հերոսների ընտանիքները սովահար արտագաղթում են երկրից։ Երբ ձեր ունեցած հարստությունը՝ բենզալցակայանները սրճարաններն ու գիշերային ակումբներում ու կուտակած հարստությունը փորձում եք քողարկել նրանցից։ ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄԸ արդեն արվել է, և բավականին ժամանակ է ու հիմա բուժելու ժամանակն է, սակայն մենք սխալների վրա նոր սխալներ ենք գործում։ Ու դա ճակատագրական է լինելու ոչ միայն Փաշինյանի համար, այլև ժողովրդի։ Վերջին այս ԵԿՄ ի տեսագրությունում ակնհայտ երևում է թե Սասուն Միքայելյանի կողքին՝ հանդիսավոր տեղում ովքեր են նստած։ Արա Կետիկյանը, Արմեն Մխիթարյանը և Ղուկաս Ուլիխանյանը։ Արդյոք հասարակությունը տեղյա՞կ է, թե այդ մարդիկ ինչպիսի ահռելի հարստության տեր են, չնայած դրանց մեծ մասը իրենց հարազատների անուններով են ձևակերպել։ Իրենց սրճարանները, հյուրանոցներն ու բենզալցակայանները աչք են շլացնում, երբ հասարակ հաշմանդամ ազատամարտիկը անգամ իր դեղերի համար չի կարող վճարել։ Ահա այսպես ԵԿՄ ի հերոսները, որոնք թքած ունեն ոչ միայն ազատամարտիկների վրա, այլև հայ ժողովրդի։ Ու հետաքրքիրն այն էր, որ Սասուն Միքայելյանի ընտրությանը ներկա էր երկրապահ՝ Գագիկ Ծառուկյանը, Սամվել Ալեքսանյանը ու անգամ Ծառուկյանի թիկնապահ երկրապահ՝ Էդուարդ Բաբայանը, դե նրա հանցանքների մասին կարծում եմ ավելորդ է հիշել։ ԵԿՄ-ն առհասարակ եղել և մնում է հանցագործների որջ, անկախ նրանից շատերը համաձայն են թե ոչ, փաստը՝ փաստ է։

Գեհենի Առաքել 07․04․2019

ՈՎՔԵՐ ԵՆ ՊԱՌՎԱԲՈԶԵՐԸ ՈՒ ԹՈՌՈՄԱԾ ՍԵՌԱՔԱՂՑ ԿՈՒՅԵՐԸ

Posted on

Վերջին ժամանակներս անընդհատ լսում ենք «Նիկոլի զոմբիներ » բառը։ Չեմ կարծում, թե դա նոր երևույթ է կամ նորույթ։ Շատ եմ գրել հայ ժողովրդի հոգեբանական առանձնահատկությունների մասին, անգամ մի քանի գիտական աշխատությունների մեջ մանրամասն ներկայացրել եմ գենետիկական ու հոգեբանական ախտորոշումը։ Հայոց պատմությունը նաև հնարավորություն տվեց հասկանալ անգամ նախաքրիստոնյա հայերի հոգեբանական ու էթնիկական խառնվածքը մյուս ազգերի հետ։ Այն որ մենք գենետիկորեն չենք փոխվել հազարամյակների հեռավորությունից կարելի է համոզված ասել։ Հիմա բացատրենք զոմբիաբանության այս երևույթը։ Ասեմ նախօրոք, որ այդ տեսակի երևույթները տարիքային, կրոնական ու սեռական տարբերություն չունեն։ Անկախ նրանից, թե դա կին է, թե տղամարդ, սփյուռքում է, թե հայրենիքում։ Դրանք միաբջիջ ու լպրծուն տեսակին են պատկանում։ Շատերը նրանցից լատինատառ անգրագետներ են զուրկ մարդկային բանականությունից ևպիտանի չեն բնությանը ու մարդկությանը։
Այն որ դրանց արմատները շատ խորն են՝ հասնելով խորը միջնադար ու նույնիսկ ավելի։ Շատերը գիտեն Աստվածաշնչի Հուդայի երեսուն արծաթի պատմությունը, կարող եմ համոզված հաստատել, որ երբ հրեաները պատկերացում չունեին երեսուն արծաթի բանաձևի մասին, հայերը այդ բանաձևի հմուտ վարպետներ էին նույնիսկ կարելի էր ասել արհեստավարժ վարպետներ։ Հայոց թագավորության ու պետականության կորուստների և պարտությունների մասին միշտ օգտագործելով « բարոյական հաղթանակ », կամ « մենք հաղթել ու հաղթում ենք »։ Կամ էլ արդարացնելով « ցավոտ փոխզիջումներ » որակելով։ Տիգրան Մեծի ժամանակներից սկսած սկսեցինք « ցավոտ փոխզիջումներով » Հայաստանը բաժանել Բյուզանդիայի և Պարթևների միջև, ու ամեն անգամ կամ բարոյական հաղթանակ եինք տանում կամ էլ թշնամուն զիջում, բայց ոչ պարտվելու նպատակով։ Հայկական հպարտություն, հայկական շովինիզմ, հայկական տգիտություն ու հայկական անասունություն։ « Մենք հպարտ ենք, որ հայ ենք », սա շատ կարևոր գործոն է։ Կարծում եմ, որպեսզի շատ չխորանանք միջնադար, վերադառնանք Արևմտյան Հայաստան՝ սուլթան Համիդի ժամանակներ։ Աբդուլ-Համիդի Մայիսյան ռեֆորմներին, այդ « բարեփոխումների » արդյունքում եղան հայերի կոտորածները 1894-1896 թթ. « փոքր-մոքր » ջարդերը՝ Ադանայի և Հալեպի կոտորածները, Կարինի, Տրապիզոնի, Տիգրանակերտի, Բաղեշի, Անգորայի, Սեբաստիայի, Ակնի, Արաբկիրի, Եդեսիայի, Այնթապի և ապա Կ. Պոլսի, Եվդոկիայի, Սասունի, Զեյթունի, Հաճընի ու Վանի կոտորածները։ Հայերից շատերը, այդպես ասած այն ժամանակվա զոմբիները՝ հոգևորականները, կուսակցականները կամ մտավորականներից շատերը մտածում էին սուլթան համիդի մասին վատ բան չգրեն մամուլում, վատ բան չասեն գյուղամիջում, դե միջազգային հարթակներից էլ չխոսեմ։ Ամեն ինչ անել, որ թուրքերին թիրախ չդառնան, որպեսզի իրենց քաղցր ու բարի աչքով նայի, պաշտոն, դիրք, անգամ երեսուն արծաթ։ Փոխարենը հայությունը իրենց խոսքին տեր կանգնեին իրենք լռեցին, վախեցան ու կոտորվեցին։ Արևելահայությունը նույն վիճակում էր, այս հատվածում էլ ցարի ու ռուսական կայսրության հրեշներին հայերը սիրաշահում, ազնվացնում ու սրբացնում էին։ Այնպես չէր, որ դա մենակ այդ դարաշրջանում էր, նույնը արել են Բյուզանդիայի, Սելջուկների, Պարսիկների, Արաբների ու մյուս բարբարոսների հանդեպ։ Այսինքն եթե հիմա ասում ենք, որ հայերի մի մասը արևելամետ է կամ ռուսամետ, ապա այն ժամանակ էլ եղել են Բյուզանդամետ ու Պարթևամետ ու միշտ եղել են բաժանված ու միշտ եսիմինչամետ։
Սուլթան համիդից հետո, երբ երիտթուրքերը դաշնակների օգնությամբ եկան իշխանության ու սկսեցին իրենց սև գործը անել, զինաթափելով զինված հայությանը։ Մի զարմացեք, պատմական փաստերը ու աղբյուրները դա հաստատում են, դրա մասին գրել են մեր պատմահայրերը մեր զորավարները ու մեր գրողները։ Անգամ Դեր Զորի ճանապարհին հայերը մտածել են, որ հանկարծ չնեղացնեն թուրք ոստիկաններին կամ քուրդ բաշիբոզուկներին, ոսկով ու քաղցր աչքով մտիկ են արել իրենց մորթող ասկյարներին, մանավանդ հայ քահանաներն ու գյուղապետերը։ Թուրքերը հայերին աքսորում էին ու կոտորում, իսկ մենք էլ աղոթում էինքու ապաշխարում ու ամենակարևորը զոմբիություն անում։ Հայերը մտածել են չբարկացնեն թուրքերին, անգամ Արցախյան պատերազմի ժամանակ, Հայաստանում բնակվող թուրքերից էին վախենում ու հանդուրժում նրանց լկտիությունները։ Հայերը հանդուրժեցին ու օրհնեցին ՀՀՇ -ի դահիճներին, հանձինս՝ Լևոն Տեր -Պետրոսյանի ու իր ոհմակի, մտածեցինք ինչու՞ խոսենք, նախընտրեցինք լռել ու տանել մեր խաչը։ Կոտորեցին, սովի մատնեցին, ցրտի ու մթի մեջ պահեցին, բռնաբարեցին ու խոշտանգեցին, բայց մենք ինչպես միշտ աղոթեցինք ու ազգովի խնդրեցինք, որ նորից ետ գա ազգի հրեշը։ Լևոնի ժամանակ այդ զոմբիներին ուրիշ անունով էին կոչում «Վանոյի Բետեռներ » այդ լիրբ կանանց մատյան գունդն էր, որ պատրաստ էր ոչ միայն Լևոնին քննադատողներին ծվատել, այլև Վանոյի ու Վազգենի դեմ խոսացողներին։ Այդ զոմբիացված կանայք ավելի վտանգավոր էին, քան թե թուրքական ԱԹՍ-ները։ Այստեղ կարելի է հիշել ազգի ու ժողովրդի ձայնը․․․ Լևո՜ն, Լևո՜ն․․․ Հետո, եկավ նորին գերազանցություն Քոչարյանը, շուրջպար բռնեցինք սինվոլի առաջ, նրա անունով երդվեցինք ու նման բաներ․․․ Նրան փոխարինեց անփոխարինելի՝ Սերժ Սարգսյանը, նորից նույն ոգևորությամբ, նորից գովասանքի ու սիրահոժար խոսքեր, նորից պատիվներ ու փառաբանումներ․․․Կարմիր ծովից եկող մարգարեներ․․․ 80 հազար հանրապետական կանանց դիվիզիան, որոնք դպրոցների ու մանկապարտեզների տնօրեններ էին․․․ Հիշու՞մ եք Հերմինե Նաղդալյանի խոսքը, կամ Արփինե Հովհաննիսյանի ճառը։ Մեր ժողովուրդը՝ ավելի ճիշտ զոմբիլարները անգամ ոջլոտ Վազգենին ու Մանվելին դարձրեցինք ազգային սիմվոլներ ու հաղթանակի խորհրդանիշ։ Հիմա էլ Նորին Մեծություն՝ հեղափոխության առաջնորդ, ճաճանչափայլ՝ Նիկոլ Փաշինյանին, նույն ոգևորությունները, նույն անատամները նույն փչացածները, նույն հոգևորականներն ու օլիգարխները։ Բարերարների ու բարեգործներին էլ չհաշվենք․․․Կարծում եմ շատերը ականատես եղանք վերջերս հայտնաբերված համացանցային զոմբիների որջը։ Դեռ տարիներ առաջ Փաշինյանը խոստովանանել էր, որ իր կնքահոր գործը շարունակելու համար, նոր մարտավարություն է ընտրել, Ֆեյսբուկային ու ֆեյքային բանդաները, որոնք պետք է ապահովվեն իր վարկանիշը, վարկաբեկելով ու արժեզրկելով իր մրցակիցներին։ Հիշու՞մ եք Զարուհի Փոստանջյանի ու «Սասնա Ծռերի » վարկանիշի անկումը։ Այս գործելաոճով Փաշինյանը ավելացնում է երկրպագուների քանակը, անուղեղ ամբոխի ու կիսաբաց լուսամուտներ նայող զանգվածը Ֆեյսբուքում ու սոցցանցերում տարածում են այն ամենը ինչ դուրս է գալիս Նիկոլի բերանից և անգամ հետույքից։ Այս պատերազմի դավաճանությունը ու կապիտուլացիան տեսանելի է բոլորիս, սակայն համացանցային պառվաբոզերի ու թոռոմած սեռաքաղց կույսերի շնորհիվ սլաքները ուղղվում են հակառակ ուղղությամբ, բոլորը մեղավոր են, բացի Նիկոլից։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը եթե իր տեղում կամ դիրքում լիներ, ապա այս պարտությունը ու խայտառակությունը չէր լինի։ Փաշինյանը ինքնասիրահարվածի պես կես ժամը մեկ լայվ է մտնում ու փորձում է արդարանալ, նրա ցինիկությունը բոլոր սահմանները անցել է, ագամ օծանելիքի ու ժամացույցի մասին թուրքերն են ծաղրում, չհաշված առաջին տիկին կոչեցյալի, որը ետ չի մնում իր մոլագար ամուսնուց։ Սակայն ինչպես տեսնում ենք կիսաբաց լուսամուտներ սիրող զանգվածը ատամներով պահում է նրան։ Արժանապատիվ գերագույն հրամանատարը վաղուց պետք է ինքնասպան լիներ, մինչդեռ այսքան սպանված զինվորների կյանքը նրա համար օծանելիքի գին էլ չունեն։ Մինչ համայն հայությունը կոպեկ առ կոպեկ գումար էր հավաքում առաջնագծում կանգնած մեր զինվորների համար, Նիկոլը իր ոհմակին պարգևավճարներ էր բաժանում։ Աննա Հակոբյանի ֆոնդից ու այս սփյուռքի ուղարկած գումարներից անգամ մի լումա չծախսեցին զինվորի վրա, Ասացե՛ք իսկ ու՞ր են այդ միլիոնները։ Զարմանալի չէ, որ Նիկոլ Փաշինյանը այսօր դարձել է Համայն Հայության խորհրդանիշը, որովհետև Համայն Հայությունը միշտ համբուրել է իր գլխին ճոճվող տիրոջ մահակը կամ էլ սնվել է սուտ խոստումներով ու ամբոխահաճո ճառերրով։ Երբ բանականությունը բացակայում է, իսկ տգիտությունը ծաղկում, ապա ամեն ինչ դառնում է այսպես։ « Հայությունը փայտե ժողովուրդ է` անընդունակ նույնիսկ զգալու և երազելու լավ օրերի մասին »: Գարեգին Նժդեհ։ Հիմա ասացե՛ք արդյոք պատմական դեպքերի, ո՞ր հատվածում է, որ ճիշտ ենք գործել․․․ Ե՞րբ ենք կարողացել արդյոք ասել ճշմարտությունը, ե՞րբ ենք կարողացել արդարամիտ որոշումներ կայացնել․․․ Այստեղ Փաշինյանի մեղքը չէ, որ մորթում են մշակույթը, կռտում լեզուն և պատմությունը, Փաշինյանի մեղքը չէ, որ բռնաբարում են բարոյականությունը ու արժեքները, մեղավոր չէ, որ պատերազմ է ու դավաճանություն, առաջնագծում խուճապ է ու իրարանցում, այստեղ մենթալիտետի խնդիրն է, գիտակցության ու ենթագիտակցության հարցն է, այստեղ բարոյականության, կամքի ու բանականության հարցն է։ Այստեղ հոգեբանության գործոնն է անբարոյականները առաքինի են, ոճրագործները՝ բարեգործ։ Փաշինյանի, Լևոնի Քոչարյանի ու Սերժի տարբերությունը ո՞րն է, կարող եք ասել․․․ Կարելի է անգամ հպարտանալ, որովհետև վարչապետ Փաշինյանը գերազանցեց իր նախորդներին՝ Լևոնին, Քոչարյանին ու սերժին, նրանց տասնամյակների խմած արյունը, նրանց ծամած ուղեղները Փաշինյանը 40 օրում խմեց ու ծամեց։ Այսքանից հետո այդ ամբոխից կարելի՞ է լավ բան սպասել, քաղաքակիրթ ժողովուրդը վաղուց Նիկոլին ու իր գեղուհուն պետք է կախեր ու մաշկահան աներ, մինչդեռ իրենք վայելում են այսքան զոհի արյունը։ Այն տգետ զանգվածը՝ պառվաբոզերը ու թոռոմած սեռաքաղց կույսերը ոչ թե մեղսակից են, այլ մասնակից այս սպանդին։ Մի երկու խոսք էլ սեռաքաղց Նիկոլի կնոջ «Էրատո» ջոկատի մասին, ժամանակին հեշտասեր կանանց մի գունդ կար, անունը «Շամիրամ» կուսակցություն, սրանք նրանց շարունակությունն են կարող եք գիտակ մարդկանց հարցնել։ Այդ սեռաքաղց անառակ կույսերը ամոթ չունեն, իզուր մի փորձեք ամոթանք ու խոսքեր շռայլել նրանց։ Նիկո՛լ Անիծվես դու՛ քո ժառանգներով, այդ թվում համացանցում վխտացող պառվաբոզերը ու նրանց սատարողները։ պատմությունը արդեն ցույց է տվել, որ Համայն հայությունը « Հայոց պատմությունը մեզ մի բան է սովորեցնում, այն որ հայը իր պատմությունից բնավ չի սովորում »: Գարեգին Նժդեհ
Ուստի Համայն Հայության մասին խոսելիս՝ հիշեք այս խոսքերը․ «Փոքրամասնություն լինելը, նույնիսկ եթե այն բաղկացած է մեկ հոգուց, չի նշանակում, որ խելագար ես: Կա ճշմարտություն և կա սուտ, ու եթե կառչում ես ճշմարտությունից՝ նույնիսկ հակառակ ամբողջ աշխարհի, խենթ չես »: Ջորջ Օրուել

Գեհենի Առաքել 14․11․2020

АЗГАДАВ (предатель нации)

Posted on

«Что делать армянам, какую землю они должны высыпать себе на голову? Может ли человек быть совершенным человеком без образования, без науки, без просвещения, чтобы осознавать свою пользу, устранять свой вред, любить свой народ, поклоняться своей Родине?» Раффи.

«В наши дни распространение книги и чтение среди людей — одно из средств спасения, которое избавит ее от многих заблуждений».Раффи

ОТ РЕДАКЦИИ

Врач-психолог Геенни Аракел — один из свидетелей новейшей истории Армении, поэтому его роман «Азгадав» является одной из важнейших осей документа. Представленная автором документальная книга представлена в новом художественном стиле, который переносит читателя на сцену событий, представляя трагические страницы последних двадцати пяти лет истории Армении. Это одна из 21-й книг автора, написанная в форме исторического романа. У автора есть басни, сборник документальных материалов, рассказов, сатирических очерков, исследовательских работ и ряд сборников. Исторический роман «Азгадав» основан на героических рассказах времен Арцахской войны. Холодные и темные годы. Герои книги — в основном предатели нации, политики и их интриги. Вазген Саргсян, как один из главных героев книги, изображен реально, поскольку его правдивая история была сфальсифицирована властями Армении и представлена, как герой. Представленные автором источниками документов стали близкие друзья Вазгена Саркисяна, в том числе погибшие, оставленные ими воспоминания.

Редакция, Ереван 2015

Спасибо сознательным людям из Министерства национальной безопасности и Министерства обороны, которые помогли создать эту книгу. Благодаря им, документальные материалы в книге держались властями Армении в строжайшей тайне. Отмечу лишь, что автор книги использовал воспоминания Мовсеса Гегангуляна, Самвела Шахмурадяна и архивы бывшего главы КГБ Мариуса Юзбашяна. Хотя Мариус Юзбашян причинил нашему народу много вреда, оставленные им архивные документы, включенные в эту книгу, представляют большую ценность для армянской историографии. Выявление антиармянской преступной деятельности лидеров АОД (Армянское общенациональное движение) в период их правления. В книге собраны воспоминания и письма лидеров арцахского движения. В том числе документы, взятые из дневников борцов за свободу.

Напомню еще раз, что имена людей, внесших большой вклад в создание книги, редакции и лиц, предоставивших документальные материалы, не упоминаются по уважительным причинам.

Геенни Аракел.

«АЗГАДАВ (предатель нации)». Исторический роман.

СЛОВО АВТОРА

Хочу воздержаться от написания слов автора, вместо этого я привожу слова великого пророка Раффи, что полностью соответствует моему мнению в этом историческом романе.

Княжество Хамсы. Напрашивается вывод, что когда этот рассказ публиковался по частям в номерах газеты «Мшак», каждый раз, когда я встречался со своими знакомыми, первое слово у них было «хорошо» … А потом вопрос: «Ты откуда брал эту информацию? «… В этом вопросе, который мне задавали, было какое-то сомнение, какое-то недоверие … Некоторые из моих родственников даже спросили меня: «Были ли у нас в Карабахе такие власти?». «Если были, то почему мы не знали?».

Т.е. люди, которые судят о рукописях Вана, говорят о наводнениях, удивляются тому, что под носом они смотрят на реалии, имевшие место полвека назад, как на мифы, как на рождение фантастики.

370 страница, РАФФИ.

ИСТОРИЧЕСКИЙ РОМАН

«АЗГАДАВ (предатель нации)»

«Предатели народа никогда не станут патриотами». Сервантес

Часть I:

Дежурный милиционер снял трубку и набрал внутренний номер.

— Да, господин Гегангулян, это вы? — спросил он. Пришел упомянутый вами доктор, он хочет пойти к господину Саргсяну, — с другого конца телефона были поручение.

— Слушаю, господин Гегангулян, — выпрямился лейтенант.

— Пропуск писать или нет?

Паспортные сотрудники с удивлением смотрели на бородатого незнакомца, по кожаному чемодану и круглым очкам которого было ясно, что он не местный. Гегангулян ранее сообщал о визите доктора.

— Сержант, проводите нашего друга к господину Гегангуляну, — приказал лейтенант. Сержант взял шляпу и вышел из дежурной части.

— Пойдем, я буду сопровождать вас, — вежливо сказал он, наклоняясь вперед.

Они шли по широкому коридору с ковровым покрытием, доходя до середины коридора, до больших двойных дверей с надписью «Приемная». Он открыл и вошел, внутри никого не было.

Погодите, я еще раз доложу, — сказал сержант. Через некоторое время он вышел из комнаты с красным лицом — можете войти, вас ждут…

Аракел поблагодарил полицейского и вошел внутрь.

Да, дорогой доктор, вы пришли вовремя, показывая твою немецкую пунктуальность — радостно сказал он.

— Начальник ждал тебя с нетерпением.

— Мовсес уважаемый, я так занят, что даже не успеваю вытереть нос, потому что вы знаете, почему позвонил начальник…

— Дорогой доктор, вы знаете ситуацию в Армении, не говоря уже о том, что начальник очень нуждается в вашем совете, поэтому ему нужен ваш совет…

— Мовсес, вы знаете, что я не могу бросить работу в Санкт-Петербурге и приехать сюда, поэтому взял отпуск на неделю за свой счет, надеюсь, мы уложимся в срок.

— Дорогой доктор, Вазген заплатит вам больше, почему вы не соглашаетесь переехать в Армению? В прошлый раз мы говорили о вас, начальник сказал, что мы приватизируем больницу «Леч-Комиссию» на Прошяне и она отдаст вам, вы будете жить как ага (князь) …

Доктор засмеялся.

— Мовсес, на мой взгляд, стать «агой» в Армении стало почетным делом.

— Да, без этого, уважаемый доктор, вы хуже кого? Вы еще не знаете, сколько жалких мы превратили «агу (князья), — гордился Гегангулян.

— Мовсес, вы знаете, что мне сложно в Армении, без этого ребята из «Комитета» всегда предлагают мне вернуться в Армению, я не могу здесь, воздух здесь гнетущий, все чуждое и чуждое, как будто никогда этот город не был моим…

— Ну не буду вас заставлять, вы подумаете, у нас еще есть время, знайте, что предложит начальник, подумайте заранее…

— Хорошо, милый Мовсес, я подумаю и отвечу, — согласился он. — Доктор милый, о вас все время говорит генерал Бжшкянц, он говорит, что такого психолога, как Аракел, в «Комитете» нет, поэтому мы решили вам позвонить, теперь вы нужны нам, как воздух и вода …

— Мовсес, если вы знаете, почему позвал ваш начальник, объясните, пожалуйста, в двух словах… Хотя, я уже догадался.

— Да, это правильно ты сказал, — обрадовался Мовсес, — дорогой доктор прошу, как вы думайте, для чего вас вызвали?

— Мовсес, я не понимаю, издеваешься ты надо мной, или меня проверяешь? — улыбнулся он.

— Доктор, дорогой, ты знаешь, как я тебя уважаю, — отрезвился он. Генерал, Бжшкянц всегда говорит, что вы можете читать мысли людей даже за тысячи километров.

— Генерал преувеличил, — засмеялся доктор. Только ты говори, как старик, когда последний раз вы виделись?

— Мы были там вчера, — сказал Мовсес.

— Мы сказали ему, что разговаривали по телефону с вами, поэтому он знал, что вы приедете сегодня.

— Как я догадываюсь, старик следить за мною, — пошутил он.

— Доктор, дорогой, он очень переживает за вас, — объяснил Мовсес. — Генерал даже говорит, что без вас «Комитет» бесполезен …

Он начал смеяться.

— Хорошо Мовсес, сейчас я скажу, — улыбнулся он.

— Я думаю, что Вазген хочет баллотироваться в президенты.

— Да, вы уже догадались, — сказал Мовсес, — ничего себе …

Генерал был прав в том, что вы читайте мысли.

— Уважаемый Мовсес, я не читаю твои мысли, в своем выступлении вы сказали, что Вазген хочет стать президентом, — схитрил он.

— Ой, — удивился он, — наверно я сказал, что-то не помню.

— Доктор, вы не голодны? Хотите, чтобы я что-нибудь заказал? — внезапно вспомнил он.

— Нет, дорогой Мовсес, я обедал в самолете, в этом нет необходимости, — отказался он.

— Мовсес, было бы хорошо, если бы вы доложили Вазгену, что приехал, я еще не вошел в дом, сразу приехал сюда из аэропорта.

— Хорошо, садитесь, я сейчас приду, — сказал он, вставая.

— Доктор милый, а кофе будете пить? — он открыл дверь кабинета, приказал секретарше, сидящей в приемной, приготовить кофе, — доктор милый, сейчас принесут кофе, пойду и доложу шефу …

Мовсес вышел, а через некоторое время вошел.

— Доктор, начальник ждет вас.

Доктор встал со своего места и поспешил к входной двери приемной, где находился кабинет Вазгена. Из его кабинета вышли несколько солдат в форме, и Вазген последовал за ними, чтобы встретить ожидаемого гостя.

— Вау, дорогой Аракел, ты пришел? — сказал он радостно, крепко обнимая ее.

Прости, что пришлось ждать, я очень рад, брат, если бы знал, во сколько ты придешь, я бы отправил Мосо в аэропорт, чтобы встретить тебя.

— Нет, милый Вазген, необходимости не было, нормально долетел …

Три полковника с удивлением посмотрели на неизвестного новичка, которого так тепло принял Вазген.

— Ребята, знакомьтесь, он у нас самый лучший доктор, — представил удивленных офицеров Вазген, и они поприветствовали новичка руками.

Дорогой Аракел, они мои крестники, значит, они родные люди.

— Вазген, они все трое крестники? — удивился он.

— Да, дорогой Аракел, я крестный отец троих детей, — объяснил он.

— Это наш Манвел, про Манвела вы наверно слышали из Эчмиадзина, это тоже наш человек из Эчмиадзина, сын Фирдуси, Сейран Сароян, вы уже знаете об Артуре Агабекяне, он работал в МВД.

— Да, знаю, не видел, но его историю знаком на расстоянии.

— Вообще, о ком вы не знаете? — пошутил Вазген.

— Дорогой Аракел, ты пришел с дороги, наверно голоден, мне что-то заказать?

— Шеф, — спросил я, он ответил, что пообедал, — вмешался Мовсес.

— Нет, уважаемый Вазген, я не голоден, пусть останется попозже …

— Ну, ребята, вы придумайте, что делать, — сказал Вазген.

— Знайте, что доктор у вас сегодня в гостях. Когда закончим, приедем на постоянное место …

Офицеры попрощались и ушли.

— Нара, дорогая, принеси сюда кофе, — приказал Мовсес и вошел в офис вместе с Вазгеном и Аракелом.

Уважаемый Аракел, разве ты не знаешь, сколько здесь людей ждет вас? — радостно сказал Вазген, вчера мы были с генералом Бжшкянцем, он посоветовал позвать тебе, поэтому мы поспешили позвонить…

— Да, Мовсес уже сказал …

— Понятно, Мосо успел сказать, почему я позвал …

— Щеф, он знал, без моего ведома, — сказал Мовсес.

— Как он узнал? — удивился Вазген, может Бжшкянц сказал?

— Нет, Вазген, этого никто не говорил, — пояснил он, просто Мовсес проговорился, я не догадывался.

— Шеф наверно я проговорился, плохо помню, — оправдался Гегангулян.

Секретарша вошла, подошла к подносу рукой и поставила перед ними чашки с кофе.

— Наира, дорогая, не пускай ко мне никого, — приказал Вазген.

Когда придут Левон и Вано, скажи, что совещания, я закончу потом приму.

— Хорошо, господин Саргсян, — сказала секретарша и, выйдя из офиса, закрыла за собой дверь.

— Вазген, как я понимаю, ты уже переехал сюда, — удивленно спросил доктор.

— Да, уважаемый Аракел, я сейчас сижу на Баграмяне, 26, — пояснил он, отсюда легко контролировать Левона, а то, кто знает, вдруг он сделает очередных глупостей …

— Хорошо, Вазген, все ясно, а теперь скажи мне, зачем ты позвал мне и почему ты так торопишься? Он сменил тему.

Заранее скажу: сделаете все спокойно, а то поспешность может иметь плохие последствия.

— Доктор, как я уже сказал, шеф хочет стать «президентом », — сказал Мовсес. — Мы спросили генерала Бжшкянца, и он ответил, что лучшего советника, чем вы, мы не найдем, так что вы специалист, вы нам расскажете, что нужно делать.

— Вазген, ты готов? — спросил он.

— Что ж, дорогой доктор, вы должны сказать, — лукаво улыбнулся Вазген.

— Вот почему я позвал тебе, чтобы сказать …

— Шеф, я уже сказал про больницу, — прервал его Гегангулян.

— Да, ты мне хорошо напомнил, дорогой Мосо, — радовался он. Уважаемый Аракел, прежде чем перейти к этой теме, я хотел бы, чтобы вы выслушали мое предложение. Приезжайте, переезжайте в Ереван, мы приватизируем больницу «Леч-Комиссию» на Прошяне и отдадим ее вам, так что нам нужен персонал, как воздух и вода, как и вы.

— Вазген, я уже сказал Мовсесу, так что подумаю и скажу, у нас еще есть время, — пообещал он.

Дорогой Аракел, нет никаких вопросов, скажите мне, какую должность вы хотите, на каком поле, так что на ваше усмотрение, — сказал Вазген, министр здравоохранения, одним словом, это будет то, что вы хотите … Просто скажите.

— Хорошо, я подумаю, и дам тебе знать, — пообещал он. – Вазген, говорите о работе, какой совет нужен?

— Ну, наверно уже знаете, что происходило во время выборов, люди недовольны, не говоря уже о том, что выстрелы 25 сентября усугубили ситуацию, мы с трудом удерживаем Левона, он хотел уйти в отставку. Вот видите, я поставил его на Баграмяна 26, чтобы контролировать его движения, он напуган, может быть, вдруг где-то потеряется. Что ж, страна такая смешанная, мне пришлось ввести войска в город, я объявил чрезвычайное положение и комендантский час, пока все это не утихнет. Как долго мне нужно держать Левона? Думаю сразу стать президентом и ставить точку на эту игру…

— Да, я слышал, знаю, я понимаю ваши опасения, — сказал он.

— Теперь, как специалист, расскажите нам, что делать, как выйти из этой ситуации, — попросил Вазген.

— Вазген, что бы ты хотел услышать от меня? — спросил он.

— Что ж, мы должны вас выслушать, поэтому я и позвал вам, подскажите, как это сделать, чтобы избежать очередного удара, у вас есть опыт работы, вы специализируетесь …

— Вазген, вы знаете, что это очень серьезный вопрос, разве мы смотрим на чашку кофе, чтобы предсказать? … Надо все изучить и просчитать …

— Хорошо, уважаемый доктор, я подожду, сколько надо посчитай, делай правильно вывод! — Если что-то нужно, Мосо в вашем распоряжении, так что вопросов нет. Мосо, отдай, что хочет доктор, я позвоню Микаелу Арутюняну и Сержу, пусть задний двинутся, если что-нибудь понадобится, найдем под землей и принесем, посмотрим, что мы делаем.

— Нет вопросов, шеф, как говоришь?» — согласился Гегангулян.

— Вазген, во многих случаях срочность может оказаться фатальной не только для государства, народа, но и для вас, поэтому откажитесь от поспешных решений. Все делается спокойно, у людей должно сложиться мнение, что вы пришли к власти не силой, потому что сейчас другое время, международные организации могут признать страну, где царит «диктатура», вы знаете, что у диктаторов нет долгая жизнь: Вы должны доказать народу, что вы достойны быть президентом, что вы достойны руководить людьми. Теперь люди разгорячены, этими выстрелами вы убили их веру в вас, так что теперь вы должны постепенно пытаться делать положительные вещи, чтобы люди могли ценить вас, доверять вам и выражать свою благодарность.

— Уважаемый доктор, того же мнения придерживается генерал Бжшкянц, — радостно сказали Гегангулян и Вазген, их удивило то, что Аракел дал ответ такими же словами.

— Уважаемый Вазген, но, как я уже сказал, я изучу и посмотрю, как исправить упущения, как выйти из этой хаотичной ситуации. Значит, наше соглашение в силе, — пообещал он.

— Большое спасибо, дорогой доктор, знаете, у меня не будет долга, — сказал Вазген. Что ж, доктор, вы прошли длинный путь, вы устали, сейчас пойдем, есть хороший «объект». Вы возьмете «сауну», отдохнете, кусок хлеба съедим, наверно мои крестники ждут нас со своими столиками …

Находится недалеко, по дороге в Эчмиадзин, там такую вкусную рыбную куфту дают, что пальцы тоже можно есть с куфтой. Поэтому я не приемлю отказов.

— Вазген, пусть останется завтра, сегодня я устал, мне еще предстоит увидеть генерала, я уверен, что он меня ждет …

— Хорошо, дорогой Аракел, убедил меня, — сказал Вазген, — но я знаю, что мы пойдем завтра поесть и выпить, мои крестники будут расстроены, это будет позор, разве мне не будет стыдно?

— Что ж, поедем завтра, чтобы не обидеть своих крестников, — согласился он.

— Мосо, ты отвезешь Аракела туда, куда он должен быть, с сегодняшнего дня ты будешь в распоряжении нашего доктора, ты знаешь, что делать …

— Нет, дорогой Вазген, спасибо, я возьму такси, — отказался он.

— Доктор, дорогой, это приказ, не ставьте Мосо в неловкое положение, я потребую это от него, — строго сказал Вазген.

— Что ж, если это так, — сказал он, — увидимся завтра.

Аракел попрощался с Вазгеном и покинул кабинет вместе с Мосо.

— Шеф, куда мы теперь идем? — спросил Мовсес.

— Сначала пойдем к генералу, потому что он меня ждет, — сказал доктор.

— Хорошо, — ответил Мовсес.

Они сели в машину и поехали по проспекту Баграмяна в сторону Барекамутюн.

— Мовсес, почему ты называешь меня «шефом»? — удивленно спросил он.

— Это как? Шеф же сказал, что ты с сегодняшнего дня мой шеф …

— Да, это так, — засмеялся Аракел, — Мовсес, было бы хорошо, если бы ты называл меня по имени, я не привык, чтобы меня называли «шефом» …

— Шеф, как я могу называть тебя по имени? — удивился он.

Аракел чувствовал, что уговаривать его бессмысленно, поскольку Мовсес является наивным деревенским мальчиком, и ему было бы трудно понять это.

— Мовсес, ты можешь называть меня «доктором»? Так нам с тобой будет легко, — объяснил он.

— Хорошо, мой дорогой шеф, — весело согласился Мовсес.

— Мовсес, если не сложно, остановите рядом с этими флористами, я хочу купить цветы.

— Хорошо! Шеф…

Они купили цветы у уличных флористов и продолжили свой путь.

Для Аракела все изменилось. Ереван, казалось, не обладал очарованием прошлого, он был погружен во мрак и траур. Изменились даже цвета города, серые и мрачные, словно на весь город накинули пелену, все было ясно по несчастным лицам прохожих. Он уже заметил холодные равнодушные взгляды людей в аэропорту и испытывал сильную боль.

Некогда розовая столица мира превратилась в ледяной сказочный город, серый город, над которым словно прошел злой волшебник. Это было похоже на город окаменевших статуй, где не было дыхания живого человека, движущиеся прохожие, казалось, приходили и уходили механически, без чувств, как будто они были запрограммированы таким образом. Город выглядел более мрачным и несчастным: на улицах прятались караваны купцов, которые тосковали по замороженному хлебу, пытаясь продать свои товары, купленные много лет назад. Горожане, ничем не отличаясь от нищих, толпились на автобусных остановках в ожидании своих автобусов. Он много слышал от своих друзей из Армении, вот, он свидетель города призраков, где живые фигуры неодушевленных предметов ничего не говорят… Эти люди и город забыты миром.

Он слышал истории о талоне на хлеб, но как в этом веке они могли продавать хлеб с помощью талона, это означает, что все кончено, потому что для притеснения человека достаточно было лишить, его и его семьи обречены.

Тысячам семей приходилось с широко открытыми глазами ждать этого листка бумаги, который позволил бы им купить только несколько граммов хлеба, этот купон все равно нужно было заработать или выпросить. Люди, управлявшие судьбами тысяч людей, казалось, не спешат к ним на помощь, дети, лишенные образования, ждут милости своего хозяина Базаза Артема, собравшегося за столами «Крестного отца», девушки уже выбрали путь проституции, чтобы хоть холодную ночь наполнить сытым желудком. Все продавалось, все покупалось за гроши. Они даже продавали свою мораль и свою честь за буханку хлеба. «Патви hамар (За честь)», «hаци хндиры (Проблема хлеба)», «Аракялы (Апостол)», «Намусы (Честь)», «Хаос», «Гикор» и «Война», да, мы воспроизвели повтор всего этого в тех же красках, не имея возможности выбрать путь в светлое будущее, не имея возможности прислушаться к советам наших старших.

Повсеместные невзгоды, вдруг вспомнились Максим Горький «На полу» и «Горожане», пьесы, которые автор написал в 1902 году. Вот настоящая картина, вместо того, чтобы двигаться вперед, мы возвращаемся назад, потому что этого хотели новые «хозяева».

Это государственный террор, резня, в 15-19 веках армянский народ под властью Персии и Османской Турции подвергался таким же пыткам, но теперь их уничтожают не иностранные захватчики, а наступающие монстры из собственной бухты. Не исключено, что это преступники, несущие кровь османских янычаров, воспроизведенной в наше время. С ними труднее бороться, чем с иностранными захватчиками. Не зря говорят: «Когда топор пришел в лес, деревья сказали: — Рукоять — один из наших »… Аракел знал о деталях процесса приватизации и никогда не мог смириться с идеей варварского разграбления государственной собственности и ресурсов. Заводы и фабрики, земли и сельхозтехника, принадлежащие колхозам, животноводческие фермы и даже высшие учебные заведения и научно-исследовательские институты.

Это было в 1990 году, когда он все бросил обиженный и ушел, не в силах вынести анархию и тиранию, которые становились хуже с каждым днем.

Однако даже в своей квартире в Санкт-Петербурге он всегда встречал гостей из Армении, в том числе Вазгена и Мосо, которые приезжали несколько раз.

— Шеф, мы прибыли, — сказал Мовсес. Аракел протрезвел от своих мыслей: «Шеф, дорогой, я буду ждать внизу …»

— Мовсес, если хочешь, не волнуйся, завтра утром встретимся.

— Нет, шеф уважаемый, подожду, я привык, ничего не будет …

— Что ж, милый Мовсес, я постараюсь не опаздывать …

— Без вопросов, шеф, — согласился он.

Аракел вышел из машины, вошел в подъезд и поднялся по лестнице. Он нажал на дверной звонок, и они открыли дверь. Госпожа

— Здравствуйте, Анаит Мушеговна, это я, Аракел …

— Вау, дорогой Аракел, это ты? — обрадовалась женщина. «Войдите», — пригласила она ожидаемого гостя — как давно, честно говоря, я не узнала тебя с отросшей бородой…

— Анаит Мушеговна , вы не изменились, время, кажется, прошло мимо вас, — вмешался он. — Вот, эти цветы тоже для тебя, — он протянул ей букет и поцеловал ее руку.

— Аракел, дорогой, спасибо, — ласково улыбнулась она, сразу видно, кто настоящий джентльмен. Дорогой Аракел, Гриша всегда о тебе говорит, заходи, он в столовой …

Аракел огляделся, все было так же, как несколько лет назад, ничего не изменилось, даже вещи были на своих местах. Он снял обувь и вошел в столовую. На обеденном столе лежала огромная стопка бумаг, и генерал, казалось, слышал голос приближающегося гостя и с нетерпением ждал, когда он войдет.

Увидев Аракела, его глаза засияли, он почти не пытался встать, Аракел торопился,

— Товарищ генерал, садитесь, — он обнял генерала, как будто генерал долго ждал этой встречи.

— Аракел, сынок, хорошо, что ты пришел, я думал, что больше не увижу тебя.

— Гриша Гайкович, не говори таких вещей, тебе еще многое предстоит сделать, — успокоил он, — вот, я пришел вам помочь.

— Молодец, сынок, здесь чувствуется твоя нужда, я был уверен, что ты придешь…

— Товарищ генерал, как я вижу, вы очень заняты, может, вы пишете книгу?

— Да, сынок, пишу, в этих бумагах прячу скуку, воспоминания, опыт работы, не хочу, чтобы они просто так пропали …

— Они не погибнут, товарищ генерал, все еще впереди, — заверил он.

— Вы правы, если говорите, то еще ничего не потеряно, вы всегда умели предсказывать события …

— Нет, товарищ генерал, я подсчитываю, это просто математика, ничего больше, — сказал он.

— Ну а какая разница, математика или биология, главное, что вы можете видеть будущее.

— Товарищ генерал, я все видел, когда приехал сюда, будущее ясное без предсказаний. Мы в плачевном положении, очень больно …

— Да, майор, вы правы, я сам на улицу не выхожу, ноги болят, я стар, мое сердце не выдерживает, когда я вижу людей в таком состоянии, это геноцид, Аракел, это резня, резня моего собственного народа.

— Товарищ генерал, перед тем как приехать сюда, я видел Вазгена, его водитель ждет меня внизу. Он сказал мне, что позвал по вашему совету, и выразил желание помочь мне посоветовать ему, что делать с его планами. Гриша Гайкович, если бы не ты, я бы не пришел, ты знаешь, что я не люблю эту волосатую …

— Я знаю, сынок, я знаю, — сказал генерал, как можно его любить? Вы знаете, что его никто не любит, он волков собрал рядом и грабит страну …

— Добрый друг, генерал, в чем дело, зачем мне мое присутствие, чем я могу быть полезен …

— Сынок, ты нужен мне и нашему народу.

— Товарищ генерал, народу? — удивился он.

— Да, сын мой, народ, Родина тоже … Наконец-то ты офицер, и еще майор …

— Товарищ генерал, я уже не военный, даже вспоминать не хочу, сердце уже разорвано … На что они превратили страну, что даже хлеб по талонам продают?

— Только это, сын? — вздохнул он. Теперь воздух и дыхание тоже в их руках, они закроют и задушат людей …

— Товарищ генерал, откуда взялся этот предатель нации и как настоящее зло пытается, вредит народу?

— Майор, вы знаете лучше меня, — сказал генерал. — Я уверен, что вы знаете, как мы можем его остановить.

— Товарищ генерал, сегодня я видел Вазгена и скажу, что он очень изменился, еще я видел трех полковников с криминальными мордами.

Интересно, где их раскопал Вазген?

Генерал был измучен, он с трудом мог скрыть волнение, глаза намокли.

— Дорогой Аракел, разве ты еще не женат? — Он попытался сменить тему, — сын мой, ты пришел с дороги, ты проголодался ․․․

— Нет, спасибо, я обедал в самолете ․․․

Вошла Анаит ․

— Товарищи офицеры, вы здесь обедаете или пойдете на кухню?

— Спасибо, Анаит Мушеговна, я не голоден ․․․

— Дорогой Аракел, Гриша тоже не ел, ждал, чтобы вы вместе поедите,- сказала госпожа Анаит.

И еще, я приготовила твои любимые блюда: долма и танапур, ешь горячую и ты согреешься.

— Анаит Мушеговна, как хорошо, я не откажусь от танапура, — радостно сказал он, — блюда, которые вы готовите, очень вкусные, поэтому я скучал по ним.

— Дорогая, мы будем обедать на кухне. Аракел — член нашей семьи, — предложил генерал. Аракел помог ему подняться и проводил на кухню.

— Дорогой Аракел, мы очень по тебе скучаем, Гриша постоянно говорит, что моего доктора нет, моего доктора нет, душа болит. Ты же сам знаешь, как плохо душевная боль, кидает каждый раз внутрь, днями не ест, мыслями одержим, — пожаловалась бедняжка, — иногда замечаю, что он курит втайне от меня ․․․

— Как это, он курит? — удивился доктор, — Гриша Гайкович, ведь вы не курили, почему начали курить в этом возрасте?

— О, дорогой доктор, вы же видели это с дороги, — вздохнул генерал, — вы говорили, что ваше сердце колотилось, когда вы все это видите, но скажите мне, что делать, когда я вижу это каждую секунду?

— Доктор милый, последний раз почтальон привозил пенсию домой,

Гриша увидел, что ботинки на ногах порваны, пальцы ног видно от открытых ямок. Он взял, дал ей всю пенсию, сказал, — купи туфли и не приходи в следующий раз без новой обуви, а бедная женщина сказала, что у нее есть дети, она потратить на них все деньги, может и так обойдется, не хотела взять деньги, Гриша ее заставил, она отказалась брать.

Еще Гриша подарил той женщине полу сапоги, которые вы мне прислали, а деньги тайком вложил в туфли ․․․

Глаза генерала наполнились слезами.

— У вас хорошо получилось, Анаит Мушеговна, — он обнял генерала, — не волнуйтесь, пришлю новые туфли, добрые дела делать неплохо, наконец-то мы армяне …

— Аракел, вы понимаете? Она одинокая женщина с четырьмя детьми. Ее муж погиб на войне в Арцахе, — взволнованно сказал генерал, — бедная женщина бегает туда-сюда утром перед рассветом, чтобы заработать несколько копеек на содержание сирот.

— Я понимаю, Гриша Гайкович, сейчас весь народ осиротел, я вижу в аэропорту, тысячи армян в России работают за гроши.

— До чего довели бедный народ?․․․

— Дорогой Аракел, ради Бога, вы должны вернуться в Армению, вернуться, иначе они нас разорят, — попросил генерал.

— Товарищ генерал, я не обещаю, но я постараюсь что-то сделать, — пообещал он. — Анаит Мушеговна, я хотел бы помочь этой женщине и как мне её увидеть? Я хочу ежемесячно переводить деньги детям, сколько бы, их отец умер за нас, это наш священный долг ․․․

— Спасибо, сынок, ты действительно благородный армянин, — не мог скрыть слез генерал. Аракел обнял его, руки генерала дрожали от возбуждения.

— Гриша, тебе нельзя волноваться — сказала жена, и она тоже была расстроена, но старалась не показывать свое волнение, чтобы не передать её мужу.

На столе была свежая зелень и ароматные закуски.

— Анаит Мушеговна, честно говоря, я не думал о покупке хлеба по дороге, — сказал Аракел.

— Дорогой Аракел, не волнуйтесь, нас не беспокоит хлеб, водитель Вазгена: Мосо, каждый день привозит свежий хлеб, молоко, мясо, — сказал генерал.

— Дорогой Аракел, мы отдаем соседям, бедные заботятся о детях, — сказала Анаит.

— Вы правы, пусть дадут, они не умрут, людей ограбили и разорили, а теперь они заявляют, что они благотворители. Разве не они разрушили эту страну? — сказал он сердито. — Я больше не могу этого терпеть, извините.

— Да, дорогой Аракел, Гриша тоже так думает, — сказала Анаит, — по крайней мере, мы так помогаем соседям.

— Ничего, Анаит Мушеговна, хорошие времена еще впереди, — заверил он.

— Ладно, сынок, ешь, а то остынет еда, потом поговорим, — предложил генерал.

Аракел ел с аппетитом, как будто не ел несколько недель. Армянская еда имеет вкус и запах, а русская еда безвкусная и без запаха. Обед закончился, мужчины разошлись в кабинете генерала. На полках были аккуратно разложены книги и многотомными армяно-русских классиков. На стене висела фотография юного возраста генерала.

Он служил в советской авиации, потом только перешел в систему национальной безопасности, но его глаза всегда были устремлены в голубое небо. В годы Отечественной войны был командиром эскадрильи, совершил сотни вылетов на позиции противника, был трижды ранен, но, выздоровев, вернулся на поле боя. Проработав много лет в системе безопасности, его отправили на Кубу, в Гондурас и Монголию в качестве специалиста военной разведки. Затем был назначен главой Комитета народного контроля Армянской ССР. После смены власти в последние годы эта структура была распущена, поскольку новому правительству такая структура не нужна.

Генерал ушел на пенсию, а сотрудники системы ушли, начали работать в разных сферах, многие из них уехали из страны, как Аракел.

— Товарищ генерал, а Вазген часто сюда ходит? — спросил он.

— Да, часто, три или четыре раза в неделю, — сказал он.

— Но бесполезно, советую, и он обещает, но я также знаю, что это ложные обещания, Слава Богу, люди все еще распространяют эту информацию, поэтому я точно знаю, что он делает.

— Товарищ генерал, кто привел Вазгена в систему, откуда взялся этот идиот? — спросил он.

— Доктор милый, правильно ты сказал, «идиот», — засмеялся генерал, — знаете, его история очень интересна, если я расскажу, ты смеешься.

— Если не сложно, скажите, пожалуйста, Гриша Гайкович, — попросил Аракел.

— Конечно, я вам расскажу, — согласился он, — это был 1988 год, когда в Ереване прошли демонстрации и митинги, и Москва приказала немедленно прекратить это восстание. Мариус Юзбашян был сбит с толку, потому что его больше беспокоило свое положение, чем ситуация. Ну, вы же Юзбашяна хорошо знаете …

— Да, товарищ генерал, я хорошо знаю, — улыбнулся он.

— Юзбашян приказал Карлосу Казаряну набрать новый состав, — продолжил генерал, — чтобы вовлечь эти новые кадры в движение, чтобы они ликвидировали этих «экстремистских» активистов. Что ж, кадры комсомольской молодежи были самым подходящим вариантом для набора новых кадров. Грануш Акопян, которая тогда была первым секретарем комсомола Армении, заметила молодого комсомольского активиста Вазгена Саркисяна на заседании бюро Всесоюзный Ленинский коммунистический союз молодежи. Скорее, можно сказать, что сам Вазген подходил к Гранушу, просил вовлечь его в эти дела, он был готов помочь с особыми задачами комсомола. Гранушу Акопян нравилась молодой человек, она обещает, заступиться за него… Она немедленно позвонила министру внутренних дел Карлосу Казаряну и сообщила ему о нем. Карлос Казарян решает встретиться, зовет ему и разговаривает с ним.

Интересно, что молодой человек с энтузиазмом попросил, чтобы его взяли на работу в качестве агента.

Карлос Казарян шутя, говорит: «Сынок, ты должен отрасти бороду и надеть черную футболку, чтобы не отличаться от «экстремистов ». Он обещает выполнять все заказы. Дело в том, что молодой человек был уволен с военной службы по состоянию здоровья, но его энтузиазм заставил Карлоса Казаряна передать дело молодого человека генералу Мариусу Юзбашяну в КГБ. Юзбашян ознакомился с делом, приказал Карлосу Казаряну заполнить анкету МВД, где должны были проверить его умственные способности и психологическое состояние. Молодой человек заполняет анкету, и дело отправляется Юзбашяну. Юзбашян звонит мне и просит психолога нашего «Комитета» ознакомиться с делом и предоставить письменный диагноз его психического состояния.

— Товарищ генерал, мне кажется, я помню нечто подобное, — прервал Аракел, — я очень хорошо помню, даже детали …

— Да, сын мой, его тест был в твоих руках, — улыбнулся генерал, — я храню его дело, даю вам только ту страницу, которую он заполнил, чтобы вы могли ознакомиться с тестом и доложить мне. Увидев тест, вы сказали, что это ответы, написанные шизофреником …

— Да, да, я хорошо помню, — радовался он, — товарищ генерал меня даже удивило, как этот идиот служил в армии ….

— Да, вы так и в рапорте написали «шизофреник», который не может служить даже в армии, не говоря уже о МВД … Даже в конце рапорта вы написали Михаил Афанасьевич Булгаков — « Шариков ».

— Но, товарищ генерал, я все четко написал в отчете, как Юзбашян его нанял? — сказал Аракел.

— Майор, должен признаться, — грустно сказал генерал, — я тогда скрывал ваш рапорт, только устно доложил Юзбашяну, что все нормально …

— А зачем вы это скрывали, товарищ генерал, если не секрет?

— Майор, вы знаете, что я очень вас люблю? У меня нет секретов, которые я бы от вас скрыл, — оправдался генерал, — я хотел тебя лучше узнать, чем Вазгена ..․

— Как узнать меня? — удивился он.

— Прости, сынок, чтобы убедится, — оправдался он, сомневался в твоих способностях.

— И что, убедились товарищ генерал? — пошутил он.

— Если вы позволите, я объясню, — просил генерал, — но скажите, что ты не обидишься …

— Гриша Гайкович, ты знаешь, как я тебя уважаю? Как я могу обидеться? — успокоил он.

— Ну, я не сказал Юзбашяну о вашем рапорте, — продолжил генерал, — я только заверил его, что он может работать с ним, поэтому он начал давать ему задания.

Как я уже сказал, я просто хотел убедиться в последних двух словах отчета: о «Булгакове Шарикове». В итоге факт есть факт … Итак, сын мой, каждый раз, когда я вижу Вазгена, вспоминаю написанные вами слова. Вазген ничем не отличается от Шарикова, он врет, он дерзкий, хитрый, одним словом, Шариков. Вы не видели его тогда, видели только тест, который он прошел, и вы смогли правильно его описать.

— Хорошо, Гриша Гайкович, что нам теперь делать, снова сделать из него собаку? — пошутил Аракел, и они засмеялись.

— Ну, вы доктор, скажите, что нам делать? — продолжал генерал тем же тоном, — майор, как вы думаете, его можно сделать человеком?

— Товарищ генерал, вы знаете, в этих тестах был вопрос, — продолжил он, — там было написано, что кого вы любите больше всего, кроме отца и матери … Он ответил на этот вопрос «Комсомолу».

Они смеялись.

— Как, это так? — спросил генерал.

— Да, это именно то, что он написал, « Комсомол », — подтвердил он. Товарищ генерал, представляете, он писал, что любит комсомол больше, чем своих родителей. Разве он не мог написать, например, «Моя Родина, Родной очаг или любимая девушка, жизнь, или даже Бог, или что-то в этом роде, он только что упомянул о комсомоле … Ну, а теперь скажите себе, это не полный идиот? … Я в своей практике такого не видел, даже не слышал, что комсомолу любят больше родителей …

— Действительно, это уникальное явление, — удивился генерал. — Майор, вы помните того Шахбазяна из « Комитета»? Подполковник Шахбазян, сославший своего брата в Сибирь, за то, что ругал Брежнева.

— Да, товарищ генерал, я хорошо помню, — сказал он, — так что эта чума более опасна, чем тот. Он может попирать даже священное, даже родителей, так что будьте осторожны, когда он чувствует силу власти, остановить его, как говорят в народе, «неблагодарного курдского пса» будет сложно, одним словом «боша»: (боша, это означает армянская цыганка).

Генерал начал засмеяться.

— Ух ты, сын мой, какой ты мудрый, я преклоняюсь перед тобой в этом возрасте, — пошутил он, — разве вы не знаете, что Юзбашян просто поставил его кодовое имя «боша».

— Как боша? — удивился он.

— Да, Вазген действовал в системе под псевдонимом « боша», — пояснил генерал, — я не знаю, назвал это имя сам Юзбашян или Карлос Казарян. Каждый раз, когда Вазген бежал к Карлосу Казаряну, от него требовал деньги за каждую деталь, чтобы дать информацию о его соседях и людях вокруг него. Он даже ходил в МВД по сто раз в день, так много приходил и уходил, что его назвали «боша». Ну, так и его прозвали.

— Интересно, я не знал об этом, — сказал доктор.

— Разве вы не знаете, что он съел голову Юзбашяна? — грустно сказал генерал.

— Да, я знаю, товарищ генерал, — сказал доктор, — Мариус Арамич приехал в Санкт-Петербург, пробыл со мной несколько дней, затем сказал, что поедет в Армению, потому что Вазген предложил ему работу и даже отправил Амбарцума Галстяна в Москву, чтобы уговорить его. Я посоветовал Мариусу Арамичу не возвращаться в Ереван, но он меня не слушал, думал, что заработает много денег. Как говорится, «жадность губит фраера». Потом я узнал, что Вазген обманул его и потребовал его личное «досье». По словам Юзбашяна, он взял личное дело Вазгена из архивов КГБ, оцифровал его и поместил на «дискету» в электронном виде, а «дискету» с папкой хранил у одного из своих родственников в Москве. Он попросил меня взять ту папку с «дискетами», если с ним что-нибудь случится. Но, товарищ генерал, вы знаете, что я не «фанат» Юзбашяна и не хочу ввязываться в созданную им мразь, я даже не думаю брать ту папку, все равно, ничего не изменится.

— Аракел, ты думаешь, ничего не изменится? — грустно сказал генерал.

— Не знаю, Гриша Гайкович, наверно я ошибаюсь …

— Майор, давай сегодня ты переночуешь у нас — предложил генерал, — поговорим, еще есть о чем поговорить, все равно, ты пойдешь домой и посидишь один.

— Ну, правильно, — согласился он, — я только спущусь и предупрежу Мовсеса, чтобы он меня не ждал.

— Хорошо, спустись и скажи … Мосо хороший человек …

— Да, но всегда говорят: « Если вы привяжете собаку к собаке, она либо научится лаять, либо кусаться », — пошутил он.

— Это точно, — засмеялся генерал, — скажи Мосо, чтобы он поднялся наверх, поест кусок хлеба и уйдет …

— Хорошо, я передам.

Он надел костюм и спустился вниз.

Мовсес терпеливо ждал в машине. Когда он увидел доктора, сразу выпрямился.

— Вы пришли, шеф? — сказал он.

— Дорогой Мовсес, извини, что заставил тебя ждать, ты устал?

— Нет, шеф, от чего я устал, без вопросов …

— Дорогой Мовсес, иди домой, отдохнешь, завтра утром придешь сюда, — сказал доктор, — переночевать буду здесь, в генеральском доме.

— О, нет вопросов, шеф, только скажи мне, что принести на завтра?

— Нет, незачем, завтра утром, когда проснешься, придешь, не торопись, отдохни сколько нужно …

— Хорошо, шеф, — радостно сказал он.

Он попрощался и поднялся наверх.

Анаит уже заварила чай и оставила мужчин одних в кабинете, понимая, что у них есть много важных вопросов для обсуждения.

— Аракел, позови Мосо, пусть он поднимается, хотя бы выпить горячего чая, — сказал генерал.

— Нет, пусть отдыхает дома, я уже заставил бедного ждать, — сказал он, — у него наверно есть семьи, жена, дети …

— Мосо выглядит честным человеком, — сказал генерал, – меня удивляет, как он рядом с Вазгеном, будет так, что втянет бедного парня в свои грязные дела …

— Да, так и есть, товарищ генерал, — согласился он. Такие люди, как Вазген, не ценят дружбу и верность, точнее, они не умеют ценить ее, в любой момент могут нанести удар в спину.

— Да, жаль, — грустно сказал генерал.

— Что ж, последние президентские выборы подтвердили это, предательство Левона, стрелять в людей, пытки борцов за свободу — всему этому, кажется, нет конца ….

— Товарищ генерал, Вазген скоро погубит себя, так что это не займет много времени, — уверенно сказал доктор.

— Что вы имеете в виду? — спросил генерал.

— Гриша Гайкович, я имею в виду, что народ этого не потерпит, появится благородный мстительный армянин, который, как и Тейльерьян, направит пулю в лоб этому преступнику.

Генерал засмеялся.

— Доктор, вы в этом уверены? — удивился он.

— Гриша Гайкович, патриотизм и предательство — это генетически переданные черты, — пояснил он. Так как, два противоположных полюса, то есть, если считать, что законы физики приводят к короткому замыканию с положительного полюса на отрицательный.

Итак, если напряжение достигает своего пика, приходит время, когда эта накопленная энергия должна быть израсходована, что приведет к разрядке.

— Это интересно, — радостно сказал генерал, — хорошо, сынок, пей чай, а то остынет.

— Аракел, насколько я помню, в аспирантуре ваша научная работа была про этой генетической формулой?

— Да, товарищ генерал, об этом и было, — сказал он, знаете ли вы, что мы могли бы быть на несколько шагов впереди самых развитых стран мира? Но, как видите, Горбачев изменил наши планы, ему, похоже, не извлек выгоду из принципов генетического кодирования.

— Да, сынок, все разрушило то зло под названием «перестройка».

— Товарищ генерал, Израиль сейчас пытается генетически воспроизвести модель «идеального человека» в наших проектах научных экспериментов, помните, несколько лет назад я выдвигал этот тезис. Мой однокурсник, полковник Сарокин, год назад сбежал в Израиль, взяв с собой результаты наших лабораторных исследований. Там он подал прошение о политическом убежище. Оказывается, бабушка Сарокина имела, как говорится, еврейские корни, «Зов крови привел его туда». Интересно то, что мне пришло странное письмо Сарокина без обратного адреса, с просьбой переехать в Израиль, где ему все обеспечено: огромный двухэтажный дом, машина, работа, он очень чувствует себя счастливый. Он попросил меня пойти туда поработать, но вы сами же знаете.

— Да, это плохо, что наша научная мысль покидает нас, — грустно сказал генерал.

— А вы знаете, что написал Сарокин? Он сообщил, что Горбачев имеет турецкие корни в своих генетических данных, и даже отправил копию документа из израильского отдела генетических исследований «Моссат», в котором говорилось: «у Михаила Горбачева турецкие корни»:

— Да, доктор, вы видите, до чего дошла наука, что теперь незачем свергать государство войной, достаточно поставить у власти турка, и они превратят могущественную страну в руины.

— Да, вы правы, товарищ генерал, — согласился он — помните, я сказал тогда, что предатели более генетически активны, чем те, у кого есть ген патриотизма, достаточно небольшого сотрясение и хаоса, они начинают распространяться, как злокачественная язва, нужно немедленно принимать меры, пока не испорчен весь организм. Как говорил Микаел Налбандян: «Истина, которую мы проповедуем, может поразить сердце нации, но этот меч — единственный способ отделить гнилую и раненую рану от здоровых частей».

— Ты прав, сынок, я с тобой согласен.

— Гриша Гайкович, а про Левона что скажете? Он сменил тему.

— Сын мой, ну что сказать, ты уже тогда сказал, что он действительно гад, преступник … Аракел! Левону достаточно повеситься, за банкротство народа, как делает лидер Ирана аятолла Али Хаменеи. Люди, проработавшие 70 лет, и их сбережения обнулили за одну ночь.

Можете ли вы представить, себе работать 70 лет, собирая гроши, чтобы иметь хотя бы деньги на свои похороны, и вдруг «бошы» решает, что у вас больше нет денег? У людей была тысяча целей и мечтаний, они думали, женит своих детей, свадьбу делать, радоваться, и вдруг все это исчезло одним ударом руки. При переходе с рубля к драму, банда АОД осуществляла с помощью преступников, они заранее все обменяли, купили недвижимость и движимое имущество … И объявляя, что все деньги народа хранящихся в банках и сберегательных кассах, составляет всего 250 драмов, это цена одной буханки хлеба. Они были настолько обнаглевшими, что даже проштамповали в паспортах, что вторые 250 драмов обменять нельзя. Между тем преступники и члены Армянского общенационального движения беспрепятственно обменивали деньги в мешках. Людей грабили на государственном уровне, лишив сбережения, накопленных годами. Их это не удовлетворило, а теперь они стали пить кровь людей.

— Товарищ генерал, я несколько раз говорил вам, что ему нельзя доверять, он ничем не отличается от Вазгена, — сказал Аракел, — помню, когда был конец 1988 года, я встретился с Левоном «Матроской тишине». Мариус Арамич попросил меня встретиться и поговорить с ним, он хотел услышать мое мнение, и я поговорил, передал стенограмму встречи Юзбашяну и сказал, что Левон — человек хитрый. Вы знаете, что он ответил? Он сказал, что так лучше, у него много компромата на него, он может вести его, как хочет. Ну, я ничего не сказал, это он сам решает. В общем, так называемый «Карабахский комитет» должны были изгнать в Сибирь, чтобы гнить в безлюдной тайге.

— Ты прав, сынок, — согласился генерал, — я много раз уговаривал Юзбашяна отказаться « спонсировать этих лидеров ». Сынок, теперь я открою тебе секрет, который скрывал от тебя столько лет.

— Какой секрет, товарищ генерал? — удивился он.

— Тогда я предлагал Мариусу Юзбашяну убрать вас, как «лидер» думал, что вы будете достойным лидером народа, но Юзбашяну не нужны были умные и знающие люди, ему были нужны идиоты и шизофреники, потому что он думал, что может управлять своими куклами, как кукловод. Вы знаете, майор, я уверен, что Юзбашян не читал «Собачье сердце» Булгакова, поэтому так и произошло.

— Но, товарищ генерал, вы действительно думаете, что это движение можно было бы направить так, как мы хотим? …

— Знаешь, сынок, мы все предсказывали распад Союза, ты помнишь открытие болгарской границы, снос Берлинской стены, события в Сумгаите, землетрясение, недовольство крымских татар и турок-месхетинцев, плюс к этому, свидетельствовали сепаратистские страсти в странах Балтии. Это был последовательный процесс. Я был уверен, что Юзбашян не сможет управлять этими «лидерами», особенно Вазгеном.

— Товарищ генерал, вы знаете, что Вазген всегда выходит из воды сухим? — сказал Аракел, — вы помните случай взрыва в районе Шенгавит Еревана, случаи конфискации оружия и боеприпасов у российских военных в Артике?

Не считая расстрела шестерых парней из «Еркрапа» на вокзале и последующих событий в Советашене. Разоружение Армянской национальной армии, расстрел Вити Айвазяна и «Чауша».

— Да, я хорошо помню, — напомнил генерал.

— Это все дело рук Вазгена, но он отошел в сторону и переложил все на других …

— Я знаю сынок, — сказал генерал, — по возможности я буду рассказывать подробности истории разоружения АНА,( Армянская национальная армия АНА) а также о взрыве в районе Шенгавит. Я несколько раз обращался к Левону Тер-Петросяну и Карлосу Казаряну, чтобы приписать инциденты азербайджанцам, другими словами, они дезинформировали, что виновниками взрыва были азербайджанские террористы, но они меня не слушали, наши новостные агентства и пресса сообщали, что это наши фидаины были, сделали это, чтобы получить оружие и боеприпасы. Вечером ту же новость показали по московскому «ВЕСТИ», а на следующий день азербайджанцы заявили, что взрыв на станции Бакинского метрополитена осуществили армянские фидаины. Показали даже арестованных граждан Армении.

— Товарищ генерал, кстати, мы хорошо запомнили этот инцидент, — сказал доктор, — год назад в Санкт-Петербурге меня навестил главный врач Бакинской психиатрической больницы Барис Петрович Игнатенко, мы случайно вспомнили тот случай. Он рассказал, что сразу приехали и забрали двоих пациентов их психиатрической больницы армянского происхождения, потом он узнал о взрыве в бакинском метро по телевидению.

Оказывается, азербайджанцы использовали этих душевнобольных в своих грязных делах.

— Видите ли, доктор, чему мы должны научиться у турок? Они могут вызвать к себе жалость своей хитростью и дипломатией, могут завершить свою работу. А мы собрали на нашу голову предателей народа, чтобы доделать недоделки турок.

— Да, товарищ генерал, я согласен, — сказал доктор, — мы должны уметь правильно ориентироваться, где мы должны плакать, где мы должны сражаться. Если турок не может решить проблемы с оружием, он делает это с помощью обмана, хитрости, подкупа или денег. История Шуши — лучший тому пример. Кем был Фанах хан? Пастух кочевой татарин, обманом проник в сердце Карабаха, он построил крепость Шуши с помощью предателя армянского мелика и начал преследовать армянских меликов. Кого то ему удалось подкупить, кого то отравил и сговорился настроить брата против брата, и в результате он захватил Арцах, превратив его в Карабах. Турки своей хитростью, руками наших предателей стерли героические страницы нашей истории или добродетель, сделали нас трусами и подданными. А кто мешал нам быть такими же, если мы считаем добродетель выше национальных интересов, так что мы ничего не стоим. Раффи подчеркивает в своих «Мемуарах крестоносцев», что если бы крестоносцы использовали свои способности для страны, государства, народа, то у нас было бы самое могущественное государство в мире. И наши «крестоносцы» делают это только ради собственного живота, уничтожая своих родственников и ставленников. Товарищ генерал, мы не смогли исправить неправильное мышление нашего народа и продолжаем это делать. Нам никогда не удавалось извлекать уроки из прошлой истории, повторяя ошибки прошлого, мы продолжаем забывать преступления подлых предателей, помазывать лаврами героя тех, кто был предателями и врагами.

Эта забывчивость и одержимость индивидуализмом — единственный враг армянского народа.

— Да здравствует мой сын, — радостно сказал генерал, — Аракел, пока у нас есть такой единомышленник как ты, наша нация не может быть уничтожена.

Он начал смеяться.

— Товарищ генерал, вы спрашиваете, есть ли выход из этой ситуации?

— Да, доктор, это теперь единственный вопрос, который беспокоит весь народ, — сказал генерал.

— Товарищ генерал, единственный путь — это « Революция Сознания», только самообразование, правильное воспитание поколений для познания благородных и честных идей, реальной истории, а не фальсификации, они являются ключом к нашей закрытой двери.

— Так, что вы имеете в виду, прямо без медицинских терминов? — спросил генерал.

— Товарищ генерал, здесь нет медицинских терминов. «Революция Сознания»- это просто новое расположение мысленных идей, правильное мышление, логика, то есть мы должны переходить из одного состояния в другое, — прокомментировал он человеческие идеи. Другими словами, вы должны понимать, что быть рабом в первую очередь вредит вам, вашим детям и вашему потомству. Таким образом, если вы понимаете, что вас обманывают, и вы должны владеть своей идеей, своими правами и своей собственностью, то вряд ли кто-то сможет вас проклясть, обмануть, украсть вашу собственность. То есть, вы должны быть правообладателем. Когда в человеке пробуждается идея быть «обладателем», он может сам решать, как построить свой дом, свою семью и, наконец, свое государство и страну. Такой человек никогда не позволит себя обмануть или унижать. Мы не изучаем Библию должным образом, наше духовенство обманывает людей, выставляя все с ног на голову, в то время как Библия говорит: «Если твоя нога соблазняет тебя, отрежь ее, лучше хромым зайти в Царство божье, чем иметь две ноги и бросится в ад. Если вас соблазняет глаз, выньте его, лучше входить в Царство божье одним глазом, чем иметь два глаза и броситься в адский огонь. Потому что каждый человек будет молоть огнем, и всякая жертва будет молоть солю. Соль — это добра, но если соль невкусная, чем ее приправить? Имейте в себе соль и имейте мир друг с другом». (Евангелие от Марка, гл. 9, 38-50). Товарищ генерал, видите ли, ясно сказано, что если «часть» вашего тела предаст вас, вы должны немедленно избавиться от нее, потому что она испортит вашу душу и тело. Наши священнослужители были самыми первыми предателями, начиная с католикоса, потому что они сменяли друг друга, стирали, уничтожали историю своих предшественников, пытались преподнести предателям по- своему. Церковь, которая могла поддерживать гармонию, равенство между людьми и властью… Наоборот, они разделяли людей своей неверностью и враждебностью. Раффи даже писал о предательстве нашего духовенства. «В одном храме, католикос, уничтожил память своих предшественников, сжег официальные документы, оставленных их современниками и что было в этих архивах. И это варварство было совершено во время смены нескольких католикосов». Наша церковь отрицает Бога и людей, а власть, в свою очередь, угнетает и давит людей. Ну, вот, видите ли, мы привели к власти предателей.

— Да, ты прав, сынок, мне нечего сказать, — согласился генерал.

— Товарищ генерал, единственный путь к нашему спасению — это Раффи, — продолжил доктор. Своими творческими работами он показывает нам пути формирования правового, сильного государства, гражданского общества. В своей книге «Княжества Хамсы» он учит нас, как создается предательства, как церкви и крепости разрушаются одним человеком, как разрушается государство. «Искры — Кайцер», «Безумный- Хенты», «Хронология крестоносца- Хачагохи hишатакараны», «Золотой петух- Воске акахахы», каждое его произведение — это наука, полная философско-просветительских мыслей, ее просто нужно изучать. И главной возможностью было продвижение классового равенства, классово-социального равенства, при котором человек будет защищен государством. Раффи показал настоящее лицо правящего класса своего времени, что «в темноте они угнетали своих жертв, высасывали их кровь, как ненасытные вампиры. «Когда сознательный разум наших людей позволяет нам действовать, исправляя прошлые ошибки и отказываясь от вредных привычек, мы можем построить сильное государство с его новым обществом, новым образом мышления и новыми идеями. Это наследие, оставленное нашими предками, и составляет нашу «национальную идеологию».

История прошлых веков ничему не научила наш народ, потому что мы были глупы. Раффи проповедовал не зря. «Без науки, без просвещения, может ли человек быть совершенным человеком, осознавать свою пользу, устранять вред, любить свой народ, поклоняться своей родине?» Товарищ генерал, многие думают, что Раффи — фанатичный националист, или националист, но они ошибаются. Национализм — зло для государства и народа, потому что он препятствует развитию государства, потому что идолы и индивидуализм рождаются в национализме. Раффи проповедовал учение о просветлении. Суеверия, страх, предательство, религиозность, национализм, рабство высокомерие происходит от невежества. В обществе с достоинством перечисленные мною люди оказываются на последнем уровне. Нас воспитали порядочными гражданами, чтобы приносить пользу обществу. Интернационализм, это не бессмысленно, как многие думают, двое ваших сыновей были воспитаны с благородными идеями, они пожертвовали своими жизнями, чтобы страдание не было, и не пролили кровь Интернационализм — это благородное учение о помощи ближнему, независимо от религии или национальности. Необходимо уважать и поддержать в случае помощи. Быть человеком — великое учение, таким может быть только человек с благородными и честными идеями. В своих книгах Раффи проповедовал самые идеи интернационализма. Среди армян, персов, курдов, ассирийцев, евреев и даже «бошы» были уважительные и честные люди, которые достойны уважения. Он знал, что классовое чудовище не признает национальность или религию, то же самое для него, грабит ли он армянина, еврея или перса. И эти унижения и страдания закончатся тогда, когда достигает свет науки. Не зря в своем романе «Салби» он представляет героев книги Рустама и Салби, родившихся и выросших во тьме суеверий, но через образование они открывают для себя правила истинной жизни, от которых они должны избавиться средневековых суеверий. В настоящее время, как мне кажется, повсеместная безграмотность уже начала свою пагубную работу. Через несколько лет мы погрузимся в это средневековье, потому что эти идиоты будут ненавидеть образование и науку. Они будут делать так, что поколение станет невежественным, идиотами, подобными им. Эти волосатые и паршивые полковники военной олигархии, созданной Вазгеном, более невежественны, чем он. Так что они, в свою очередь, будут пытаться сиять в невежественной среде.

Самый опасный враг нашего народа — безграмотность. Во времена Советской Армении мы от него избавились на время, но снова пошли по тому же пути. Пока мир развивал нано технологии, Армения погрузилась в средневековье. Товарищ генерал, краеугольным камнем верховенства закона является мораль, сильное государство строится на морали, а не на безнравственности и невежестве.

— К сожалению, сын мой, это было ошибкой, — сказал генерал. Он с трудом поднялся и стал искать книгу на книжной полке. Он осторожно провел рукой по томам, прочитал названия книг, как будто нашел нужную книгу, вынул ее и положил на стол. — Аракел, вы имеете в виду, что это единственное спасение нашего народа?

— Да, Гриша Гайкович, это и есть Раффи», — подтвердил Аракел, взял книгу и стал ее листать.

— Аракел, я еще тогда предупреждал Юзбашяна, что он ошибался в отношении своих избранных, он меня не слушал, поэтому и был наказан, за собственные ошибки, как говорится «Змея, раскаленная под его грудью, укусила его».

Юзбашян подумал, что у него столько «компромата» (дискредитирующих материалов) на Левон и Вазген, что он может их подчинить, собственно, мы видели, кто и кого.

— Товарищ генерал, собранные Юзбашяном документы и «дискета», как я уже сказал, все еще в Москве, у генерала Василенко, он приказал мне забрать их, если с ним что-нибудь случится.

— Аракел, ты видел эти документы? — спросил генерал.

— Еще не видел, товарищ генерал, генерал Василенко несколько раз звонил мне, просил взять, но, честно говоря, у меня нет желания, если вам нужно, могу вернуться к Василенко и забрать.

— Да, это будет хорошо, они очень важны, — сказал генерал, майор, там должны быть документы о сделке Левона Тер-Петросяна с Турцией.

— Какая сделка, товарищ генерал? — удивился он.

— Вы знаете, люди Левона уже несколько лет ввозят продукты питания из Турции в Армению, — пояснил генерал, — дело в том, что мы не проверяем это питание, потому что у нас нет соответствующих специалистов и оборудования. Эти импортные продукты питания просрочены — низкого качества, даже некоторые предметы первой необходимости, детское питание, подгузники, канцелярские товары, детские игрушки, около сотни наименований.

— Товарищ генерал, честно говоря, Россия и Грузия также импортируют некачественные турецкие продукты и разные виды продукции, поэтому Армения не исключение, — прервал он.

— Ты продолжение послушай, — продолжил генерал. — Наши друзья на Украине сказали нам, что турки купили у них десять вагонов, и знаете почему? — Майор, если у них под носом Грузия или Армения, они легко могли бы купить эти вагоны отсюда довольно дешево, не было даже затруднений с их транспортировкой, — пояснил генерал. Как вы думаете, почему они должны были приехать в Украину, купить оттуда эти вагоны и с большим трудом увезти их в Турцию, не считая то, что они с большим трудом взяли его морем.

— Товарищ генерал, от турок можно ждать всего. Если они это сделали, то их ждут большие сюрпризы, — пошутил он.

— Да ты прав, ты талантливый доктор, ты все это понимаешь, — продолжал генерал, — турки покупали вагоны в районе Чернобыля, на станции возле взорвавшейся АЭС, то есть радиоактивное излучение вагонов выше всех норм, даже постоять рядом с ним минуту смертельно опасно для человека.

— Как? — удивился он, — товарищ генерал, это все четкая информация? Если это подтвердится, то это международный скандал, вся администрация Левона должна быть расстреляна без суда, не считая того, что Турцию могут обвинить в новом геноциде.

— Да, вы правы, майор. Это международный вопрос, — согласился генерал, — в чем вина Турции, когда все это делают наши предатели? В то время упомянутыми вами предателями были мелики (князи), открывшие туркам ворота замков и крепостей, а теперь президент Армении и его министры продают народу радиоактивно облученную пищу. Знаете ли вы, майор, турки несколько дней держали ввозимые в Армению продукты и предметы домашнего обихода в этих радиоактивных вагонах, только после этого они были ввезены в Армению. Вы представляете, это бойня, настоящий геноцид? Тысячи детей будут отравлены этим детским питанием, не считая канцелярских товаров и детских игрушек. Турки уничтожают наше следующее поколение руками наших янычар. В Армении резко возросло количество онкологических больных, в том числе смертность. Привозят из Турции: сахар, мука, масло, свечи, спички, даже детские пустышки турецкие, словом, все.

— Я не понимаю, разве во всей Армении нет « дозиметра » для измерения радиоактивности импортных товаров? — поинтересовался доктор.

— Сынок, ты только что рассказал историю города Шуши … Ты думаешь, князь Варанды Мелик-Шахназар не понял, почему он позвонил Панах-хану? Отдавая ему подарок Шуши, он прекрасно понимал, что этим он роет могилы армянских меликов и людей, а также Левон и Вазген, членов Армянского национального движения, остатков младотурок, они хорошо знают, что делают … Разве они не видят этого нищенского состояния людей, обезглавленные деревья зеленых садов и парков, разве они не видят, что они разрушают страну, чтобы набить себе животы, пусть хоть выйдут и оглянутся, только разорванные вывески остались из этой могущественной и гордой Советской Армении. Они все ограбили и продали.

Генерал был возбужден и взволнован.

— Товарищ генерал, как вы думаете, Юзбашян знал об этих радиоактивных вагонах и не издал ни звука? — спросил он.

— Как он мог не знать, — улыбнулся он, — если я знаю об этом, то он знал наверняка, я уверен, что он даже знал номерные знаки этих вагонов. Для этого нужно искать ответы в сохраненной папке.

— Товарищ генерал, Карлос Казарян знал об этих вагонах?

— Если честно, я не знаю этого, но, возможно, он знал — сказал генерал, об этом Юзбашяну сообщил помощник Абдуллы Оджалана в Турции Джемил Бэйк. Он сообщил, что турки построили новый продовольственный склад недалеко от Карса. Странно то, что неприметные склады охраняли солдаты министерства обороны Турции, причем по очень строгому графику. Разведчики РПК (Курдская рабочая партия, или РПК) обнаружили, что въезжали грузовики с товарами. Грузовики, въезжающие на склад, — это в основном продукты питания, некоторые хозяйственные товары. Грузовики, выезжающие со склада, движутся в сторону границы с Грузией. Разведчикам РПК удалось получить документы на доставленный товар, в грузовике ничего странного не было. Однако, как выяснили лидеры РПК, четверо курдских наемников, работавших на этих складах, умерли от отравления. Рабочим удалось проработать там всего два дня. Турецкие врачи подтвердили, что смерть была вызвана употреблением ядовитой пищи, но факты, рассказанные семьями погибших, позволяют предположить, что это произошло из-за сильного радиоактивного излучения. Курдские рабочие, работающие внутри, узнали, что на складах нет ничего необычного, только несколько товарных вагонов, в которые были загружены прибывающие товары, а затем через несколько дней снимаются и загружаются. Интересно, что, по словам курдских рабочих, протоколы на эти грузовые вагоны составлены на русском языке. Так что однозначно чернобыльские радио актив вагоны. Упомянутые мною курды, сообщавшие о радиоактивных вагонах, попросили власти Армении предоставить «дозиметр» для измерения количества радиоактивности, и было ясно, что Левон и Вазген отказались. Бедные курды оставили и ушли. Аракел, когда будет время, я расскажу историю этих курдов. Теперь, сын мой, важно попытаться установить факты.

— Товарищ генерал, обещаю, что когда я вернусь домой, позвоню генерал-лейтенанту Украины Родиону и попрошу его предоставить мне информацию о проданных вагонах, — сказал доктор.

— У вас все будет хорошо, — сказал генерал, — но вы должны взять дело Юзбашяна, там должны быть подробные доказательства, мы можем сравнить их с данными генерала Родиона.

— Хорошо, товарищ генерал, я сделаю, как вы говорите, — заверил он. Товарищ генерал, когда Мариус Арамич был со мной в Санкт-Петербурге, разговаривал по телефону в Ереван, — сказал он. Я случайно слышал, их разговор, мне показалось, что он разговаривает с Карлосом Багратичем, он говорит о каком-то болгарском автомате. Вы в курсе?

— Да, конечно, я знаком с этой историей, — сказал генерал, с трудом отворачиваясь от кресла. Это было в начале 1992 года, Вазген закупил в Болгарии 10 тысяч автоматов местного производства. Как только они прибыли в Армению, большая часть этого оружия исчезла. Всего в Минобороны было зарегистрировано 2000 автоматов, а 8000 единиц исчезли.

— Как он исчез? — удивился доктор, — Это была игла или наперсток, который потеряли и не нашли в этой маленькой Армении?

— Да, майор, факт остается фактом, — улыбнулся он, — эти автоматы поступили в Армению двумя партиями, первая партия была доставлена в начале 1992 года, а вторая — в конце 1993 года. Потом был случай по этим автоматам, дело сразу закрыли.

— А какое дело, товарищ генерал?

— На Арташатском шоссе сотрудники ГАИ случайно остановили грузовик, — пояснил генерал, — в грузовике было обнаружено большое количество болгарских автоматов, водитель утверждал, что груз принадлежал Вазгену Саргаяну. Ну, уголовного дела как всегда не возбуждают. Об этом пишет только местная пресса, потом я узнал, что Овик Абраамян, один из близких друзей Вазгена из Арташата, «Мук» и «Кцан Миша» — по приказу Миши Худавердяна из киосков немедленно забирают номера упомянутой газеты, чтобы не получить большого отклика. Похожий инцидент произошел в Октемберяне с одним из близких друзей Вазгена, неким Мурадом Киракосяном. Он продал болгарские автоматы местным курдам и езидам, и они позже увидели, что автоматы плохого качества, хотели вернуть их, Мурад не забрал, они тоже обратились в полицию, но как они могли возбуждено дело, когда Мурад Киракосян был начальником райотдела той же полиции. Даже не было возбуждено, Вазген очищал следы своих преступлений.

— Товарищ генерал, вы представляете, какое это тяжкое преступление? — сердито сказал доктор,- когда на фронте шли ожесточенные бои, решался вопрос жизни и смерти, продавал Вазген туркам оружие?

— Да, верно, дорогой Аракел, — грустно сказал генерал, — вы помните, я сказал, что сын моего соседа (фидаи) — борец за свободу, он рассказал, что они даже боеприпасы не дают, когда их отправляют на фронт, бойцы должны положить деньги, чтобы иметь еще несколько лишних пуль, не говоря уже о ручных гранатах. Он рассказал о событиях Шаумяна и Лачина, одним словом, произошедшее было предательством.

— Товарищ генерал, могу я увидеть этого соседского бойца? — сказал он, — мне было бы интересно задать ему несколько вопросов.

— Конечно, сынок, я познакомлю его завтра с тобой, вы увидите, какой он благородный армянин, его зовут Вардан, в его жилах течет кровь настоящего Вардана. Если бы было много таких патриотичных бойцов, как он, мы бы не дожили до этого дня. Сам он говорит, что всех руководителей Армении следует расстрелять за измену родине.

— Да, я могу представить его состояние, товарищ генерал, — грустно сказал он, — он сражается со своими друзьями на фронте, а здесь, в тылу, они их предают.

— Да, правильно, они бьют из-за заговорщической спины, — сказал генерал, — у наших отрядов самообороны на фронте нет оружия, они защищаются охотничьими ружьями, а купленное в Болгарии оружие Вазген продает туркам? Это преступник преступников. Позвольте мне рассказать вам интересную историю, дорогой Аракел, — продолжил генерал, — я спросил соседа, чем могу помочь ребятам из его отряда, может, им что-нибудь понадобится, одним словом предложил свою помощь. Вы знаете, что он хотел от меня? — голос генерала сорвался, он не выдержал и начал рыдать от волнения. Аракел поспешил на кухню за водой. Госпожа Анаит вошла с ним в кабинет, генерал плакал, как ребенок. Жена протянула ему стакан с водой и дала ему несколько таблеток.

— Выпей это, Гриша Гайкович, это успокоительное, — предложил Аракел.

— Гриша, не расстраивайся, — сказала Анаит.

Генерал дрожащими руками взял таблетки, положил в рот и выпил воды.

— Ничего, это пройдет, — еле заговорил он. Анаит была обеспокоена.

— Анаит Мушеговна, не волнуйтесь, сейчас все пройдет, эти таблетки сделаны из натуральной кошачьей мяты, я сам их пью, — успокоил доктор. Аракел открыл окно, чтобы проветрить комнату. Генерал, казалось, успокоился. Анаит сидела рядом со своим мужем, держа его за руку.

— Спасибо, доктор, теперь все хорошо, — он улыбнулся, — старость заставляет его чувствовать … Анаит, милая, можешь идти, доктор рядом, не волнуйся …

Анаит понимала, что мужчин нужно оставлять в покое, грустными глазами смотрела на Аракела …

— Не волнуйтесь, Анаит Мушеговна, я не позволю ему расстроиться, — пообещал он.

— Я не расстроюсь, дорогая Анаит, — пообещал ее муж. Анаит вышла, прикрыв дверь комнаты.

— Товарищ генерал, давайте сменим тему, — предложил доктор.

— Ничего, дорогой доктор, позвольте мне закончить то, что я оставил незаконченным, — сказал он,- вы знаете, я предлагал свою помощь сыну моего соседа, и он ответил, что им нужны только патроны, я был поражен, он ничего не хотел, только патроны. Ну, я позвонил друзьям, легко нашел два ящика с патронами для автоматов, позвал ему и сказал: «Бери, это для твоих фидаинов». Генерал снова взволновался — Ничего, дайте мне докончить, доктор, — сказал он и продолжал рассказывать. Он был так доволен подарком, что обнял меня и поцеловал. Говорит: «Дядя Гриша, я буду уничтожать турок и вместо тебя, так что эти патроны не пропадут бесцельно, мы должны поразить каждый патрон в сердце нашего врага».

Генерал закончил рассказ, как будто он осветлился, все, что в нем накопилось, было тяжелым, давило на разум, душу, он не мог найти никого, чтобы опустошить то, что накопилось внутри. Врач хорошо понимал генерала, старался не перебивать, чтобы он мог сказать, что там внутри. Этот патриотичный человек всю жизнь служил Родине.

Они на их глазах разрушают страну, которую он построил, стоять, и равнодушно смотреть на нее было преступлением.

— Гриша Гайкович, вы себя хорошо чувствуете? — спросил он.

— Да, уважаемый доктор, теперь у меня все хорошо, — сказал генерал, — вы знаете, я очень расстроен и не могу рассказать, что у меня на душе, я не хочу делиться с Анаит, бедная уже огорчается, когда видит страдания этого народа, она мне не говорит, но, я вижу, старается не показывать, но это все равно заметно. Каждый раз, когда она готовит еду для соседей и раздает им, соседи видят ее щедрость, им стыдно брать ее. Но она вынуждена соврать, говоря, что еды стало больше, нам некого есть. Анаит утешает свои мысли на кухне, постоянно варит и готовит, раздает соседям, хоть так себя чувствует легче, она сильнее меня… И я хороню свою боль в своих бумагах. Я не могу помочь этим людям, только прошу Мосо хотя бы принести еду, чтобы мы могли доставить ее соседям. Вы знаете, если бы это было у меня, я бы ничего не просил у этих мошенников-преступников, я должен молчать для наших соседей и Анаит, даже если это не так, состояние моих бедных соседей ужасно, по крайней мере, мы можем более или менее протянуть руку помощи.

— Я понимаю, Гриша Гайкович, не волнуйтесь, мы все преодолеем, наш народ прошел через многие испытания, — заверил он.

— Вот вы сказали, что сын вашего соседа благородный армянин …

— Да, доктор, он настоящий благородный, смелый, бесстрашный парень…

— Ооо, такие люди — носители национальной генетики, они придают силу национальным идеям, поэтому их просто нужно объединить.

Я понимаю, что им сейчас тяжело, потому что беглецы, захватившие власть, не замышляли немного позади них, поэтому они обескуражены. — Да, сын мой — то же самое, и говорит Вардан, — подтвердил генерал. Количество предателей настолько велико, что они тоже были отчаянный, и не знают, что делать, но Вартан моложе и горячее своих друзей, поэтому я думаю, что он сам может решить, что ему нужно. Вы знаете, ребенок вырос на моих глазах, я еще в детстве заметил его патриотизм. Каждый раз, приходя, он смотрел на книжные полки, искал то, что хотел, и просил, чтобы его отвел домой, чтобы почитать. Знаете, что было удивительного? Даже взрослые не читали книги, которые он читал, а он читал армянскую классику. Я хорошо помню, был еще в шестом классе, он читал «Кайцер — Искры» Раффи, хотел поговорить со мной, мы поговорили, и он сказал мне, что станет генералом для освобождения армянских земель. Вы можете представить, когда все дети хотели стать космонавтами, а он хотел освободить армянские земли?

— Да, видите ли, товарищ генерал, тезис, о котором я говорю, подтверждается, — улыбнулся доктор, — патриотизм и предательство — это генетически переданные черты, поэтому евреи сейчас хотят закончить нашу незаконченную работу. Турки всегда были умнее нас, им удавалось построить огромную империю, глупые люди не могут построить такую мощную империю, есть много вещей, которые нужно доказать, есть вещи, на которые многие не в счет, и я это вижу. Гриша Гайкович, турки открыто убивают своих предателей, сняв кол, чтобы люди видели, что предатель не может попасть в рай даже после смерти, то есть их муллы всегда учили, что предателям нет места ни в этом мире, ни потустороннем.

А наши священнослужители проповедовали обратное, прощали, раскаивались перед предателем, даже предавали и отрицали. Как мы видим, тот, кто однажды предаст, готов предать второй и третий раз, так будет и с ними, потом им придется покаяться и все будет прощено. Что касается войн, турки использовали армии янычар и мамлюков для расширения своей империи. У них были специальные школы для воспитания христианских детей как воинов, и знаете ли вы, почему они никогда не называли янычар «аскяром», потому что знали его генетические особенности, его тип, но они использовали тот же фактор заботы против янычар, что, предав себя, они предают Мухаммеда. Они все используют во благо своего государства. И янычары знали, что в их крови не было турецкой крови, что их похитили и сделали воинами против их воли, но вместо того, чтобы быть жестокими по отношению к туркам, напротив, они ненавидят свои корни, свою нацию. Это идеология религиозного воспитания, которая позволяет им осуществлять многовековую программу пантюркизма.

— Да, доктор, вы правы, турки закалывают своих предателей, а мы их чтим и прославляем.

— Товарищ генерал, пару лет назад в Санкт-Петербурге я случайно познакомился беженца из Шаумяна, он был уверен, что Шаумян предали туркам, поэтому я хотел бы увидеть сына вашего соседа.

— Да, верно, — подтвердил генерал, — спросил об этом Вартана, он мне подробно рассказал, потому что был свидетелем того предательства. Я даже упомянул подробное описание тех случаев, если нужно, оно есть в бумагах, я могу поискать …

— Конечно, товарищ генерал, если не будет сложно.

— Да, в столовой он есть в бумажках. Я найду его завтра на рассвете, мои глаза плохо видят в этом свете, — сказал генерал. Знаете ли вы, доктор, в свою очередь, потому что есть более важный документ, который доказывает конкретных виновников этого предательства?

— Как? — удивился он.

— Да, майор, это точно, — заверил генерал, — Юзбашян рассказал мне, что сразу после предательства Шаумяна он и Карлос Казарян позвали Шагену Мегряну и взяли письменные показания. Шаген Мегрян подтвердил, что Вазген Саркисян приказал ему расчистить дорогу туркам. Юзбашян даже записал на видео признание Шагена, чтобы не было сомнений в том, что показания Мегряна сфабрикованы. А Карлос Казарян из личных интересов прошептал Вазгену на ухо о сотрудничестве Мегряна и Юзбашяна. Вазген ведь не собирался сидеть, сложа руки? Он пытался получить эти показания, но прежде чем смог получить от Юзбашяна признательные показания Мегряна, он на голове Шагена Мегряна подстроил инцидент несчастный случае. Не исключено, что убийство Юзбашяна связано с этим делом, хотя на руках у Юзбашяна было больше вещей, чем признание Мегряна.

— А, товарищ генерал, как вы думаете, Шаген Мегрян мог солгать, желая оправдать свое преступление, то есть во всем свалил Вазгена …

— Об этом не может быть и речи, — уверенно сказал он, — сын моего соседа Вардан был одним из разведчиков Шаумяна и хорошо знал каждые дыры в Шаумяне. Он рассказал подробности. Как я уже сказал, даже зарегистрировал оружие и отряды в этом районе. Я спросил Вардана о Шагене Мегряне, он сказал только одно: «Если вора нет дома, как они вытащат вола с дымоволок?» Не исключено, что Мегрян был его сообщником, но зафиксированные мной факты доказывают, что, если бы Мегрян хотел, он мог бы защитить район, поскольку возможность позволила ему провести соответствующие военные операции до падения Шаумяна, избегать от дальнейших потерь. Это факт, что Мегрян не смог организовать самооборону. Вы знаете, я даже разговаривал с полковником Днеприком Багдасаряном, он около семи месяцев находился в Шаумянском районе, где создал артиллерийскую часть. Он тоже подтвердил мое заявление о том, что Шаген Мегрян был очень слаб в организации защиты. Вместо организации самообороны района он выполнял обязанности «жандармерии», запугивая жителей села, которые уже были окружены. Помимо того, что Шаген Мегрян отнял у жителей региона золото и деньги, чтобы вывезти их детей вертолетом в Ереван, его брат Погос Мегрян также является преступником. Вместо того чтобы перевезти наших раненых борцов за свободу в Ереван, он на этих вертолетах привозил мясо для продажи на рынках Еревана, а раненые оставались в Шаумяне на несколько дней и недель без операций.

— Да, товарищ генерал, я вижу, у вас достаточно фактов, и вы жалуетесь, что ничего не делаете, — пошутил доктор.

— Да, но что толку, сынок? Я пишу их бессмысленно, надеясь, что однажды поколениям понадобится рассказ, который я написал …

— Конечно, надо будет Гриша Гайкович, — сказал он уверенно, — ну, например, мне было очень интересно, так что вы продолжаете писать, уже отлично справляйтесь с этим … Знаете, будущим поколениям нужно знать правду, горькую или болезненную. Обманутым поколением легче руководствовать, власть делает это для того, чтобы им было легко управлять.

— Да, вы правы, майор, — согласился он. — Информация — очень мощное оружие, мы должны использовать его для укрепления нашего государства. Но есть люди, которые хотят использовать его, чтобы набить себе карманы и животы. История Мариуса Юзбашяна является доказательством того. Если то, что он знал, мог использовать для этой цели, этого бы не было.

— Товарищ генерал, Юзбашян был человеком опытным, мне интересно, почему он совершил такую ошибку.

— Ооо, сынок, ты уже дал ответ на это, — засмеялся он, — Юзбашян наверно не читал « Собачье сердце » Булгакова, — пошутил он.

Они смеялись.

— Товарищ генерал, а Юзбашян часто навещал вас? — спросил доктор.

— Да, часто, — сказал он, — я пытался получить от него какую-то информацию, но он был хитрым лисом, от него ничего нельзя было узнать.

— Как говорят: «Хитрый лис обеими ногами попадает в ловушку».

— Да, правильное слово, так он и пошел в могилу на обеих ногах, — пошутил генерал.

— Несомненно, товарищ генерал … Мариус Арамич был очень тяжелым человеком, с ним вообще трудно было найти общий язык.

— Доктор, могу я рассказать вам об инциденте со мной и Мариусом? — продолжил генерал. 4 декабря 1989 года мне позвонил командующий пограничными войсками Нахичеванской Автономной Республики полковник Жуков и сообщил, что большое количество людей приближается к границе, разжигает костры, сковывает себя цепями, и они обращаются на иранскую сторону через громкоговорители. Организатором инцидента выступил «Народный фронт» Азербайджана. Они призвали к объединению южного и северного Азербайджана. Ну, я позвонил и сообщил Мариусу Юзбашяну, что Народный фронт Нахичеванской ССР уже начал действовать. Надо доложить в Москву. Он не обратил внимания, у меня не было полномочий докладывать. Я позвонил начальнику Нахичеванского управления и спросил, он заверил, что ничего нет, это дезинформация. Однако то же самое произошло 12 декабря, а через две недели члены «Народного фронта» Нахичеванского СССР предъявили пограничникам ультиматум, требуя снести пограничные заграждения до 31 декабря 1989 года, иначе угрожают, сломать их.

Я снова позвонил Юзбашяну, он всегда упорно молчал. Командир погранотряда полковник Жуков выступает по телевидению и пытается успокоить людей, но тщетно. Было очевидно, что «Народный фронт» Азербайджана в любом случае пойдет на провокацию. По состоянию на 31 декабря в приграничных районах уже скопились сотни бутылок с бензином, пограничные заграждения уничтожили около 9000 человек, многие из которых были вооружены дробовиками. С иранской стороны к границе подходят около 800 человек. С 1 по 4 января 1990 года в результате провокации Народного фронта Азербайджана была разрушена пограничная система протяженностью 164 км. Но это было только начало. Беспорядки происходят также в Зангеланском, Пушкинском и Ленкоранском районах. В Нахичеванской части государственной границы были сожжены и разрушены инженерные сооружения, коммуникации, сигнальные линии, вышки, пограничные знаки. Были слышны угрозы расправы над пограничниками и членами их семей. Для расследования причин инцидента на границе с Нахичевань создается следственная группа, в которую входят следователи из КГБ, Министерства внутренних дел и прокуратуры Азербайджана. После этого Мариус Арамич трогается с места, и мы с Мариусом Юзбашяном сразу 5 января выезжаем в Нахичевань. В Ордубаде мы встречаемся с Первым секретарем Коммунистической партии Азербайджана Везировым и нашими партнерами по обслуживанию. Де Везиров приглашает Мариуса в ресторан, и он не отказывается от приглашения, они идут и сидят, едят и пьют, а я жду в машине с водителем. Через несколько часов Юзбашян выходит пьяный, и мы возвращаемся в Ереван. Юзбашян забывает свою папку в моей машине.

Утром мой водитель принес его и отдал мне, сказав, что Юзбашян забыл в машине. Из любопытства открыл папку, и там оказалась, большая пачка долларов США, ничего удивительного, и тот документ, который подписанный Юзбашяном. Мариус Юзбашян, следственная группа, занимающаяся расследованием причин пограничного инцидента, подписала заявление, в котором говорится, что инцидент был осуществлен «безответственными» экстремистами без указания их этнической принадлежности. Ну, я скопировал этот документ, вернул папку Юзбашяну, а он молчал и ничего не сказал. Он никогда не касался этой темы, но Юзбашян понял, что мне известно о турецкой взятке и этом документе. Вот что, майор, Мариус Юзбашян был замешан во многих других грязных делах, — сказал генерал.

— Часть денег, предназначенных для зоны землетрясения, исчезла по его прямому приказу, не считая того, что бесследно пропали несколько вагонов с грузами, отправлявшими помощь из Японии и Канады. Потом мне сообщили, что товар был продан через криминальные авторитеты, и деньги пошли в карман Юзбашяна, в вагоне были теплые одежды и зимние одеяла. Знаете ли вы, что странно, что пропавшие вагоны были обнаружены на территории завода «Армэлектромашина», который был в распоряжении Карена Серобича?

— Товарищ генерал, как вы думаете, Карен Серобич знал об ограблении? — спросил доктор.

— Вы знаете, чего я не могу сказать наверняка, но вы прекрасно знаете, что Юзбашян не мог ничего оставить на его заводе, не сказав Серобичу, если брать во внимание их близость, то я уверен, что он знал. Не думайте о Карене Серобиче так наивно, так что он не хуже Юзбашяна, сколько бы лет они ни работали вместе ․.․

— Товарищ генерал, мы не можем винить Карена Серобича, поскольку он друг Юзбашяна, как говорят в народе: «Скажи мне, кто твой друг, позволь мне сказать тебе, кто ты». Вы знаете, товарищ генерал, эта предатели народа росла с 1988 года, когда началась разграбление помощи в зоне бедствия. Когда народы мира жалели нас, наши предатели грабили рты людей, оставшихся под завалами, даже диктаторам африканских стран нас жалели. Я очень хорошо помню, как кубинский лидер Фидель Кастро, помимо финансовой помощи, лично ходил в больницу, был донором крови, чтобы хотя бы своей кровью полагаться на наш народ. А для наших кровоточащих монстров нет сострадание, нет нации, нет Бога, только сумели накопить миллионы путем грабежа, не считая того, что они остались безнаказанными и продолжили свой грабеж. Скажите, можно ли ожидать доброты от нечестивого человека?

Они смеялись.

— Да, сын мой, к сожалению, это так, — сказал генерал, — Не исключено, что наступит время, когда зверства этих подонков будут забыты, они станут героями, а народ будет вынужден поверить в то, что они были героями нации.

— Совершенно верно, товарищ генерал, — согласился он. Вот почему они пытаются стереть плохие и кровавые страницы своей биографии, как сказал английский писатель Джорджа Оруэлли, в своей книге «1984»: «Тот, кто контролирует прошлое, контролирует будущее».

— Да, правильно сказал твой писатель, — сказал генерал.

— Кто он? Я впервые слышу его имя ․․․

— Товарищ генерал, этого автора запретили в СССР, поэтому о нем мало кто знает ․․․

— А что он написал, что запретили? — пошутил генерал.

— Ну, он писал о революции и революционерах, — пояснил он. Его книги «Животноводческая ферма» и «1984» пользуются большой популярностью за рубежом.

— А если не секрет, откуда берется запрещенная литература? — улыбнулся генерал, — интересно, что высокопоставленный офицер «Комитета» читает запрещенную литературу.

— Товарищ генерал, какой секрет? — подумал он, — «Вы помните, как вы отправили меня в Германию?»

— Да, я хорошо помню, — сказал он.

— Там я случайно встретил девушку англо-армянского происхождения, она училась в Кембриджском университете, приехала на экскурсию в Германию, зная, что я из Советской Армении, она подарила мне эти книги. Ну, знаете, товарищ генерал, это была запрещенная литература, я не мог принести с собой, мне пришлось все читать ․․․

— Да, понятно, представляю, с какой скоростью вы читали эти книги ․․․

— Товарищ генерал, они не очень объемные, поэтому я потратил день, чтобы их прочитать.

— Что ж, я не сомневаюсь в способностях самого талантливого человека из «Комитета».

— Товарищ генерал, видите ли, если бы мы не разговаривали, я бы не вспомнил о книгах Джорджа Оруэлли, , позвольте мне сказать, что они очень похожи на сегодняшние ․․․

— На что это похоже, майор? — удивился генерал.

— В рассказе о животноводческой ферме, — продолжил он, — животные на ферме совершают революцию, изгоняя фермера со своей фермы, а затем составляя серию правил, устанавливающих границу между человеком и животными. В результате свиньи пришли к власти и начали нарушать написанные ими законы, пытаясь эксплуатировать других животных, таких как фермеры, и старые законы, которые они адаптировали к своему образу работы.

— Как члены Армянского общенационального движения? — пошутил генерал.

— Да, товарищ генерал, прямо как они. Мы видим господство свиней над всеми, вот и видим факт

— Майор, видно твой этот Джордж… Какая была фамилия?

— Оруэлл, товарищ генерал, — напомнил он.

— Джордж Оруэлл, он был умным человеком, возможно, он был свидетелем такой ситуации.

— Не исключено, товарищ генерал.

— А вы знаете, в своей книге «1984» он упомянул, чем занимается система управления государством: «Министерство мира ведет войну, Министерство правды занимается мошенничеством, Министерство любви пытают, Министерство Изобилия убивает от голода …

— Да, правительство башибузука, — пожаловался генерал.

— Товарищ генерал, если первое лицо государства безнравственно, то это государство — логово безнравственных.

— Майор, народ не зря говорит «Что бы они ни хотели делать, цыгане не станут князю».

— Вы правы, Гриша Гайкович, — согласился он, — греческий философ Аристотель сказал: «Червь мстит за свою неудачу всей стране и людям».

— Да, это терроризм, — жаловался он, — Аракел, ты умный человек, можешь, что то узнать от Мовсеса Гегангуляна. Он честный молодой человек, нужно только завоевать доверие. Он все расскажет, уверен, что он в курсе подробностей неурядиц между Юзбашяном и Вазгеном.

— Хорошо, товарищ генерал, постараюсь, пообещал он, — мне просто интересно, откуда взялось столько подонков грязной крови …

— Ты хорошо сказал, грязная кровь, — засмеялся генерал, а вы в курсе, что этих мерзких людей Юзашян и Карен Серобич вывели в толпу? Юзбашян в свою очередь, а Серобич свою. В 1974 году, когда Карен Демирчян был назначен первым секретарем ЦК КПСС, как многие говорили, Карен Серобич был хорошим бизнесменом, знал все методы жрать, и имел хороший аппетит.

Буквально через год-два после назначения он уволил из руководства Армянской ССР, заменен почти всеми нормальными людьми, такими как Асратяна заменил аферист Мурада Мурадяна, с опытным взяточником, ни с чем по-человечески, который проглотил деньги, предназначенные для строительства Ленинакана за 10 лет. Секретарь ЦК ввел новую должность по специальному строительству, и с этого дня все доходы от похищенного на территории Арм. ССР цемента (арматуры) шли в ЦК, в карман Серобича. Что ж, в таких условиях, думаю, нетрудно было догадаться о качестве строительства Ленинакана, который развивается фантастическими темпами. В результате во время Спитакского землетрясения были разрушены только здания, построенные во времена Серобича, и люди погибли. Только ради Серобича и содержимое карманов его родственников.

7 декабря 1988 года, через несколько минут после землетрясения в Спитаке, генерал и Аракел одним из первых оказались в центре зоны бедствия. Сцена была ужасной, город Спитак словно превратился в Хиросиму или Нагасаки, где после ядерного взрыва ничего не осталось, только тлеющие руины, из которых доносились звуки вздохов и криков. Оба они бегали как сумасшедшие, отдавая приказы, затем прыгали на щебень, вытаскивая ослабленные тела детей. Детский сад в Спитаке был похож на скомканный кусок жести, сотни детей остались под тяжестью тяжелого бетона и железа. Два преданных бегали днем и ночью и помогали людям, они знали, что каждая секунда — это жизнь одного человека, и откладывать ее нельзя.

В глазах Аракела видения катастрофы, родители безумно бродили по развалинам детского сада, умоляли людей помочь им, во вздохах и криках, плача и пыли было достаточно, чтобы человеку сойти с ума.

Великий архимандрит Комитас ощутил в душе страдания и горе нации, от этого удара затуманился его разум. Только великие патриоты понимают горе нации, они принимают оскорбление нации как собственное оскорбление. Катастрофа в Спитаке была ужасной и жестокой, тысячи жизней и цели рухнули всего за несколько секунд․․․

Давай, архимандрит, и не сходи с ума…

Глаза Аракела слезились, его волнение было удушающим, он протрезвел, быстро сосредоточился, попытался уйти от темы.

— Товарищ генерал, почему вы тогда не наказали Серобича? Вы же могли бы, у вас были большие возможности, — сказал доктор.

— Ты прав, сын мой, но Карен Серобич был очень хитрым человеком, он знал, что я за ним гнался, постоянно путал Юзбашяна, чтобы его грязь не раскрылась. Так что, они работали втроем: Карен Серобич, Муриус Юзбашян, криминальный авторитет, Пайлак Симонян, «Пайлак». Не говоря уже о его крестном отце Гейдаре Алиеве, который спонсировал его из Москвы. Знаешь, Аракел, этот преступный союз был крепким, и вот такая ситуация. Мариус Арамич заменил игроков, но правила игры остались прежними. В то время хоть боялись, хоть знали, что могут сослать в Алтайский край надолго. И теперь они чувствуют себя безнаказанными, и именно эта безнаказанность толкает их на совершение еще более серьезных преступлений.

— Товарищ генерал, а вы знали, что вся закупленная для Армении партия пшеницы была незаконно присвоена в Грозном? — спросил Аракел.

— Майор, если честно, я такое слышал, но подробностей не знаю, — признался генерал.

— Я знаю подробности этой истории, — сказал он и начал рассказывать без ожидания. 59

— Гриша Гайкович мне позвонил начальник службы безопасности Ингушетии полковник Исмаилов, рассказал все, что знал. Оказывается, армянский криминальный авторитет по кличке «Лом» едет в Ингушетию, где соглашается с руководством мукомольного комбината перемолоть закупленную для Армении пшеницу. Интересно, что все 70 вагонов пшеницы были измельчены, а мука отправлена на продажу в Казахстан и Азербайджан.

— Как в Азербайджан? — удивился генерал.

— Да, больше недели мукомольный завод работал днем и ночью в особом режиме. В документах проверки, составленных прокуратурой Ингушетии, указано, что этот «Лом» имеет дипломатический паспорт Республики Армения и действует непосредственно под эгидой президента Армении Левона Тер-Петросяна. И руководство этого мукомольного комбината, понимая сложную ситуацию в Армении, пошел навстречу, чтобы измельчить 70 вагонов пшеницы за короткое время, желая помочь армянскому народу.

— Преступники действовали от имени нашего народа и государства?

— Да, товарищ генерал, просто так — улыбнулся он. Ну, я думал, что скоро мука дойдет до Армении, но вместо Армении она пошла в Азербайджан. В Азербайджане реализовано около 120 вагонов молотой пшеничной муки. Ибрагимов сказал мне, что «Лом» был связан с азербайджанским криминальным авторитетом Ровшаном Ленкоранским, который был посредником в хищении большей части муки в Азербайджане. А часть из них были отправлены в Казахстан преступным авторитетом Азиза Батука.

— Представляете, какая это ужасная вещь, — сердито сказал генерал, — и если турки отравят муку, пошлют они ее в Армению?

— Да, товарищ генерал, хоть этого не случилось, надо славить Бога.

-Майор, у преступников нет национальности и самоуважение, — сказал генерал, — армянин, турок, грузин для них одинаковы.

Только, чтобы их карманы были полны, чтобы его имя было прославлено … Левон и Вазген построили свою власть на этих преступниках.

— Товарищ генерал, я согласен с вами, — сказал он, — придет день, когда этот криминальный мусор появится в высшей инстанции государства, в Верховном Совете, и тогда они закрепят, свою безопасность силой закона… Они смогут наслаждаться разграбленными миллионами, а люди окажутся в статусе рабов и слугов. Такая страна будет проклятым государством, ничем не отличающимся от Содома и Гоморры. Правительство, построенное на безнравственности, станет злом для судьбы людей.

— Так и есть сынок, — грустно вздохнул генерал.

Госпожа Анаит вошла в комнату,

— Ребята, уже поздно, — сказала она, — Гриша, Аракел прошел долгий путь, дайте ему отдохнуть …

— Действительно, мы поговорили, стемнело, — сказал генерал.

— Аракел, дорогой, можешь принять душ, ложиться спать, все готово, я застелила тебе постоянную постель.

— Спасибо, Анаит Мушеговна,

Аракел попрощался с генералом и пошел принимать душ. Он вышел из душа и вошел в спальню, которая была комнатой сына генерала.

Генерал и Анаит были любящей парой, всегда заботящейся друг о друге. Они чувствовали тяжесть войны на своей коже, поскольку двое их детей стали жертвами жестокой войны. Старший сын Тигран служил в советских ВВС и был майором, старшим летчиком-истребителем. Он служил на Дальнем Востоке, но вызвался добровольцем и отправился в Афганистан для выполнения своего интернационального долга, но через несколько месяцев родителям сообщили, что его сын погиб во время боевого полета. Отец лично поехал в Афганистан, чтобы привезти тело сына, но тщетно остались только обгоревшие куски самолета сына. Отец собирает только его личные вещи и возвращается без тела сына и какой-либо его части. На похоронах был только оцинкованный гроб, наполненный камнями, который он спрятал от жены, не говоря уже о пустом гробу, поскольку мать утешилась, посетив могилу сына. Самолет Тиграна был сбит в районе Кандагар, от самолета ничего не осталось, отец подумал, что, может быть, его сын каким-то чудом выжил, прежде чем самолет взорвался и сумел скрыться с помощью катапульты. Но прошли годы, и его надежды не оправдались. Младший сын Арам окончил Оренбургскую военно-воздушную академию в звании капитана, получил квалификацию пилота военного вертолета и, следуя по стопам брата, добровольно изъявил желание уехать в Афганистан, надеясь закончить недоделанную работу брата. Он скрывает от родителей свое решение уехать в Афганистан, но через полгода родители получают известие о смерти Арама.

Так генерал своими руками готовит могилу двух своих сыновей. Тигран и Арам выбрали путь отца, оба были офицерами военной авиации, их влекло лазурное небо. Молодые летчики нашли могилу в чужой стране, не оставив ни одного наследника, продолжающего семью Бжшкянцев. Генерал и его жена часто вместе посещали могилы сыновей. Он молча стоял и плакал, пытаясь скрыть свое горе от Анаит. Его величайшей печалью было то, что он знал, что могилы сыновей пусты, и тщательно скрывал это от жены. Анаит успокоилась, посетив могилу сыновей, поговорила с ними, спела их любимую песню. Это тот секрет, которого Анаит никогда не узнает. Единственным, кому доверял генерал Бжшкянц, был Аракел. Он считал Аракела своим третьим сыном, поэтому решил уберечь его от бушующей войны в Армении, знал, что Аракел умный, но «вспыльчивый армянин», не мог оставаться в стороне от событий, происходящих на Родине. Генерал знал, что у него есть огромная сила руководить людьми, влиять на них. Понимая, что Юзбашян, имея талантливого молодого человека вроде доктора, может сделать его частью своих хитрых планов. С большим трудом он уговорил Аракела уехать и отправил его к близким друзьям в Ленинград, чтобы он мог и дальше совершенствовать свою профессию в аспирантуре. Генерал сделал все, что мог, чтобы Аракел не постигла участь его сыновей. Он пытался уберечь от бед не только Аракела, но и своего единственного сына соседа Вардана, но молодой человек отказался, мотивируя это тем, что его долг — защищать Родину и народ. Здоровье генерала не позволяло ему уйти на фронт, но о лобовых боях ему сообщали каждый день. Вазген Саргсян, по словам генерала, часто навещал его, он знал хорошие и плохие стороны Вазгена, но ему было непонятно, с какой целью и почему Вазген завязал эту дружбу. Генерал не знал ответа на этот вопрос.

Аракел медленно вышел из комнаты, молча прошел в кабинет генерала, где еще горел свет, и медленно постучал в дверь.

— Вы позволите мне, товарищ генерал? — спросил он шепотом — я хотел взять книгу Раффи, — сказал он.

— Да, конечно, возьми сынок, — сказал он.

— Товарищ генерал, почему вы не спите допоздна?

— О, дорогой доктор, я стар, у меня глаза разбежались от сна, — пожаловался он.

Хорошо, если так, я хочу задать такой вопрос, — радостно сказал он, — Гриша Гайкович, вы сказали, если у вас будет время, вы расскажете историю курдов, пожалуйста, если не сложно, расскажите сейчас…

— Да, конечно, сын мой, я могу тебе рассказать, — сказал генерал, снимая очки и откладывая их в сторону. Знаешь, Левон и Юзбашян та же негодяи, поэтому мы не можем их разделить. В то время, в январе 1993 года, к нам приехал из Турции лидер Курдской рабочей партии Абдулла Оджалан. Встреча была очень секретной, я был переводчиком. На встрече присутствовали Мариус Юзбашян, Леон Тер-Петросян и Вазген Саркисян. Оджалан попросил у нас политического убежища, пообещал объединить курдские добровольческие отряды, чтобы помочь нам, начав боевые действия в Западной Армении.

Нам оставалось только предоставить ему убежище, поддержать его в представлении их национального вопроса в международных структурах. Оджалан даже выразил желание, чтобы курдские вооруженные силы были отправлены в Азербайджан для начала боевых действий за их спиной. План Оджалана был настолько хорош, что я предложил Левону и Юзбашяну согласиться. Однако они отложили вопрос, как будто их не интересовали территориальные претензии от Турции. Оджалан пробыл в нашем доме больше недели. Во время наших разговоров он сидел прямо там, где сидите вы сейчас. Оджалан согласился урегулировать наши территориальные претензии к Турции с помощью курдских отрядов, и по его словам, граница государства Курдистан будет начинаться от границ Киликии и простираться до берегов Мраморного моря. Другими словами, будущий Курдистан Оджалана будет средиземноморским побережьем современной Анатолии до Мраморного моря. Турция была бы лишена возможности выхода в Эгейское и Средиземное море. А Западная Армения, включая всю Киликию, вилайеты Трабзона остались бы на территории Армении, в качестве гарантии солидарности между Арменией и Курдистаном был подписан военно-политический союз, обеспечивающий безопасность двух стран в регионе. Он даже предлагал создать новое ассирийское государство в европейской части Турции, по другую сторону Босфора. Я и Оджалан много обсуждали этот вопрос отдельно, и вы знаете, это был реальный план, потому что соседние страны в регионе извлекли выгоду из таких территориальных изменений. Например, греки могли использовать возможность для освобождения турецкой части Кипра, несмотря на то, что у них больше не будет границ с Турцией в Эгейском море, в европейской части, включая Болгарию, граничащую только с Ассирией. А Ирану было выгоднее находиться на границе с Арменией, потому что он мог идти напрямую в Европу или Средиземное море через Армению.

А из-за водных проблем между Турцией и Сирией каждый год создавались военные ситуации. Сирия могла даже принять участие в освобождении Киликии, поскольку сирийские армяне и ливанские армяне имели более сплоченную общину. Оджалан даже предположил, что можно использовать армянскую диаспору, конечно, их общины курдской диаспоры. План Оджалана мог быть реализован. Армения должна была помочь курдам дипломатией только на начальном этапе, остальное было вопросом времени, могла ли она пойти другим путем. Аракел, я до сих пор сохраню карту, нарисованную Оджаланом, о которой я сказал, Армения простирается от Средиземного до Черного моря, ее союзник Курдистан, вы знаете, был бы очень сильным союзом в регионе, и Турция была бы на колени в любое время.

— Товарищ генерал, это была очень хорошая идея, — сказал доктор, — только тот факт, что курды согласились создать Курдистан за пределами Западной Армении, уже был для нас выгодным предложением. И это была очень хорошая игральная карта, которая поставила Турцию на колени. Товарищ генерал, недавно я узнал, что количество турок в Турции преувеличено, потому что там проживает больше курдов, чем турок ․․․

— Да, мы в курсе, турки пытаются показать свою численность, чтобы сохранить свое господство, а армяне, ассирийцы, греки и остальные представлены как турки… План Оджалана был настолько хорош, что выиграли все эти народы. Я рассказал Левону и Вазгену об упомянутых вами игральных картах, но они всегда искали причину, чтобы откладывать дела на потом.

Хотя Оджалан соглашался на любые условия, нам оставалось только иметь возможность решать наши государственные задачи через него.

— Гриша Гайкович, план Оджалана был настолько хорош, что даже Европейцы и Американцы тоже выиграли от таких территориальных изменений, поскольку Турция уже стала для них головной болью, фундаментальный ислам растет, и вместо Турции у них будет несколько могущественных союзников.

— Да, вы правы, я объяснил то же самое Левону Тер-Петросяну и Вазгену, но через неделю Левон отказался предоставить Оджалану политическое убежище. В Анкаре уже знали, что с нами Абдулла Оджалан, требовали от властей Армении передать его турецким властям. Я спрятал Оджалана, потому что поступила информация, что Вазген и Левон решили передать Оджалана туркам за 500 тысяч долларов. Хотя у Левона, Вазгена такой опыт уже был. Найти Оджалана им не удалось. А случай, о котором я упоминал, произошел 10 января 1992 года, когда бывший президент Грузии Звиад Гамсахурдиа со своей семьей, около 100 вооруженных телохранителей, появился на границе с Арменией. Азербайджанцы отказываются предоставить ему политическое убежище. В то время на улицах Тбилиси бушевали ожесточенные бои. Осуществивший военный переворот председатель Военного совета Грузии Тенгиз Сигура уже заочно приговорил Звиада Гамсахурдиа к смертной казни за разбазаривание государственных средств и разжигание национальной вражды. Пути эвакуации Звиада Гамсахурдиа были перекрыты, осталась только Армения. Гамсахурдиа хотел, чтобы ему разрешили поехать в Чечню через один из аэропортов Армении.

Джохар Дудаев даже отправил свой частный самолет для перевозки свиты Гамсахурдиа. Что ж, Левон Тер-Петросян и Вазген Саркисян понимают, что грузинская оппозиция добивается смертного приговора Гамсахурдиа и требует от него 1 миллион долларов для обеспечения «транзитного» маршрута. Гамсахурдиа был вынужден отдать 1 миллион долларов наличными Вазгену, который лично сопровождал их в ереванский аэропорт, оттуда их переправляют в Грозный на самолете Джохара Дудаева.

— А что случилось с Оджаланом? — спросил доктор.

— Спрятав Оджалана, я тайно отправил его в Иран, а оттуда он уехал в Сирию, звонил несколько раз, был очень благодарен. По словам Оджалана, у него были армянские корни, поэтому, как говорится, он не был такой «без соли и хлеба, курдская собака», как эти… Вы знаете, во время телефонного разговора он высказал свое мнение о Вазгене и Левоне, он сказал, что они хуже турок, предатели и богохульники.

Они смеялись.

— Ладно, товарищ генерал, уже пара, идите, ложитесь спать, вам нужно отдохнуть, скоро будет рассвет.

— Не забудьте книгу, — напомнил генерал.

Аракел взял книгу, пожелал ему спокойной ночи и тихо пошел в спальню.

Уже был рассвет. Аракел лежал в постели и не мог заснуть, он даже открыл книгу, чтобы прочитать, но не мог.

Как можно так ненавидеть свой народ, какими подлыми и предательскими они должны быть, чтобы довести страну до такой нищеты … Предатели … Только предатель мог такое сделать. Раффи не зря сказал. «Наша история довольно бедна хорошими людьми, вместо этого она богата предателями».

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ԶԲԱՂՎԵԼ

Заметка Posted on Updated on

Հայ ժողովրդի հոգեբանական շեղվածության ու խանգարումների մասին միայն ես չեմ որ խոսել եմ, շատ հայ և օտարազգի անվանի գիտնականներ ու գրողներ են դրա մասին աղաղակել, Խորենացի ու Ֆրիկ, Ղազարոս Աղայան, Հովհաննես Թումանյան, Մուրացան Իսահակյան, Նժդեհ ու Անդրանիկ։

Բայց դա իր հերթին, հայ ժողովրդի մեջ ամենատարածվածը ավանդույթը «Թամաշա անողներն » են ու «Նեղ թայֆայականությունը » եթե առաջին թվարկածս ոչինչ չի անում, բացի անտարբեր թամաշա անելուց, ապա երկրորդը ամեն ինչ անում է՝ կողոպտում, թալանում, բռնաբարում ու կեղեքում, ոչնչացնում է ոչ պետությունն ու ժողովրդին, այլև բարոյական ու մարդկային կանոնները։ Այս երեկու տեսակների մասին նույնպես խոսվել է մեր Մեծություններ կողմից։ Հետաքրքիր մի փաստ, վերջերս Ֆեյսբուքյան օգտատերերից մեկը դժգոհում էր, որ Գեհենի Առաքելի կողմից չի հնչում ոչ մի հուսադրող ու սփոփիչ խոսք, չի լսվում խրախուսական մի խոսք դրական մարդկանց մասին․ չի լսվում գովեստի ու հպարտության խոսք որևէ մեկի հասցեին։ Ժամանակին գրել եմ «անգրագետ տգետների» մասին, որոնք միամիտ եզի հայացքով նայում են, չհասկանալով անգամ իրենց տված հարցի մասին։ Առհասարակ իմ ընթերցասեր բարեկամները լավ գիտեն, թե ում մասին եմ արտահայտվել լավ, և ում մասին վատ։ Բայց եկեք ազնիվ լինենք, եթե Հայաստանում կամ սփյուռքում կան ազնիվ ու հայրենասեր հայեր, ապա ինչու՞ նրանք քաղաքական դաշտում չեն․․․ Կամ ինչու՞ նրանք քաղաքականությամբ չեն զբաղվում․․․ Պատասխանը մեկն է, որովհետև քաղաքական դաշտը հայերի մոտ ապականված է եղել միշտ՝ միջնադարից սկսած։ Առհասարակ քաղաքականությունը դա վատ բան չէ, որովհետև ծառայել ժողովրդին ու հայրենիքին դա մեծ պատասխանատվություն է ու պատվաբեր գործ, բայց Հայկական իրականության մեջ քաղաքական դաշտը ապականված է՝ խնամի-ծանոթ-բարեկամ ու ոճրագործներով, թալանչիներ, բռնաբարողներ ու բաշիբոզուկներ, այդտեղ ես հասկանում, որ բարոյական մարդը այդ դաշտում անելիք չունի։ Եվրոպայում քաղաքական դաշտում առողջ մրցակցություն է, հասարակությունը հասկանում է ու քննարկում իր քաղաքական գործիչների ո՛չ միայն քաղաքական գործունեությունը այլև նրանց անձնական ու ընտանեկան կյանքը։ Նրանք խոշորացույցի տակ են պահում իրենց քաղաքական գործիչներին, որովհետև ի տարբերություն մեզ, այնտեղ բացակայում է Նեպոտիզմի անձեռնամխելիությունը։ Փոխարենը մեզ մոտ անձեռնամխելի է այդ երևույթը։ Այն հարց տվող Ֆբ- ի օգտատերը տեսնես երբևէ իրեն հարց տվե՞լ է, թե իր ընտանիքը ու իր հարևանները արդյոք լավ են ապրու՞մ, արդյոք իր զավակները նորմալ կրթություն և ուսում են ստանու՞մ, թե ուղղակի․․․ Արդյոք այդ հասարակությունը կոչվածը որտեղ ապրում է ինքը, արժանի՞ է հասարակություն կոչվելու․․․ Դե քաղաքական ու մշակութային աղբակույտի մասին չխոսենք, որովհետև բոլոր ոլորտներից գարշահոտություն է փչում, սկսած արվեստով ու մամուլով, վերջացրած իրավապահ ու անվտանգության ոլորտներով։ Ժառանգաբար փոխանցվող պետական պաշտոնները ու կուսակցական տիտղոսներն Հայաստանը դարձրել են իսկական Ավգյան ախոռ, ավելի ճիշտ հավաբուն, հավաբուն հավի ուղեղով ու հավի հիշողությամբ, նախկին հանցագործները ու նրանց գործած ոճիրները դարձրեցին ազգային վերելք ու հաղթանակ, հավերի նման կուտը տվեցին ու արեցին ինչ հարկավոր էր՝ բմբլահան անելով, անգամ վզքաշ արեցին։ Հիմա Թամաշա անողների համար լոզունգ կարևոր խոսքերը․ « Ես քաղաքականությամբ չեմ զբաղվում »։ Կարծում եմ շատերը կհիշեն, տարիներ առաջ Էդուրդ Շարմազանովը ու Արմեն Աշոտյանը կոկորդ էին պատռում․« որ քաղաքականությամբ պետք է զբաղվեն միայն ինտելեկտուալները »։ Այսինքն այդ փնթիները իրենց դրել էին ինտելեկտուալների տեղ․․․ Ժամանակին մի ակնարկ էի գրել, երբ Վազգեն Սարգսյանը ազատամարտիկներին սպառնացել էր և ասելով․ « որ քաղաքականությամբ չի կարելի զբաղվել »։ Չնայած որ ոչինչ չխանգարեց մոլագար, շիզոֆրենիկ, դասալիք ու գարշահոտ ազգադավին զբաղվել քաղաքկանությամբ, հազարավոր մարդկանց գլուխ կերավ, հազարավոր ընտանիքներ որբացրեց ու դժբախտացրեց, երկիրը թալանեց ու ավիրեց, այդ ամենին հանդերձ նրան դարձրեցին Արցախյան հաղթանակի խորհրդանիշ ու ազգային հերոս։ Գհ․ Առ․ 4․05․2021

Պատահական չէ, որ Վազգեն Սարգսյանի թայֆեն առ այսօր երկրի գերագույն պաշտոնների վրա է, Անդրանիկ Քոչարյան, Գագիկ Ջհանգիրյան, Գրզո, Նիկոլ, Լևոն ու մնացածը, որոնք երեսուն տարի քաղաքական դաշտում անկուշտ հրեշի պես թալանում են ու լափում, բայց էլի նուն սովածն են ու նույն անկուշտը։

«Թամաշա անողների » բանը ավելի հեշտ է, որովհետև ինչպես ասում են իմաստունները անխելքը ո՛չ խելք ունի, ո՛չ էլ մեղք, հայրենիքի սահմանը իրենց համար «քաղաքականություն է», բանակով զբաղվելը նույնպես « քաղաքականություն է », երկրի հոգսերով մտահոգվելը նույնպես քաղաքականություն է։ Երեկ պատահաբար Կամերային թատրոնի դերասանների հետ շփվելուց հասկացա, որ այդ դերասաններից շատերը անգամ արժանապատվություն ու համարձակություն չունեցան իրենց թատրոնի ու իրենց աշխատանքի համար պայքարել, որովհետև իրենք համարում են, որ իրենք արվեստագետ են ու արվեստագետը չպետք է քաղաքականությամբ զբաղվի, նույնը հայ սպաներն էին կրկնում, որ իրենք զինվորական են ու քաղաքականությամբ չեն զբաղվում, սակայն իրենց հանցավոր լռությամբ հաստատում են, որ Շուշին դժբախտ ու դժգույն քաղաք է։ Հայ առաքելական ու կաթողիկե եկեղեցիները սփյուռքի հետ միասին անտարբեր թամաշա անողների առաջին շարքերում էին։ Դրա համար նիկոլի թմրամոլ դեռահաս թրաշամանուկները հոխորտում են ու սպառնում, որ իրենք քաղաքական գործիչներ են, և իրենք միայն իրավունք ունեն քաղաքականությամբ զբաղվելու, իրենց է տրված երկրի, պետության ու ժողովրդի ճակատագրի որոշման մանդատը։ Ցավալի է, որ անգամ հասուն ու խելամիտ մարդիկ իրենց իրավունքները պաշտպանելն են համարում « Քաղաքականություն »։ Սակայն կարևորը իրենք չեն, որովհետև ամեն ինչի մեղավորը ռուսներն են, ջհուդներն ու եվրոպացիները, բոլորը մեղավոր են բացի մեզանից, որովհետև մենք սուրբ ենք, մենք հայ ենք։ Այո այդպես ենք, վախկոտ, ճիվաղ ու ապերախտ, դա մեր մեծերի ասված վերջին խոսքերն են, փորձեք ինքներդ համոզվել ձեր շրջապատում ուշադիր նայելուց հետո։ Գեհենի Առաքել 01․08․2021

Մեծամտությունը հայերի բնավորության կարևոր գործոնն է ենք, ինչպես ասացի առջևում մենք անտարբեր, վախկոտ անպատասխանատու հատկություներով զիջում ենք շատ ազգերի, վաղուց կարծրացել է ու ոսկրացել մեր մեջ այդ բացասական գծերը։ Նաև շատ բացասական հատկություններով ենք օժտված հայերս, ցանկանում ենք մեր բացասական գծերը ու սովորությունները ոչ միայն թաքցնել տարբեր պատճառների ետևում այլև օտարներին մեղադրել մեր անգործության, տգիտության ու անհաջողությունների մեջ։ Հայերը ինչպես ասացի պատասխանատվությունից խուսափելու համար, սովորություն ունեն արդարանալ, ասելով թե իրենք « քաղաքականությամբ չեն զբաղվում»։ Պոտմությունը ու անցյալը իրենց համար քաղաքականություն է, ներկան ու ապագան նույնպես, մի խոսքով ինչպես կասեր Գարեգին Նժդեհը․ « Հայությունը կմնա մեկն այն դժբախտ ժողովուրդներից, որոնք գոյություն ունեն, բայց չեն ապրում, որոնք «աշխարհում են, բայց աշխարհից չեն»: Իրենց երկրի ու ապագայի մասին մտածելը նրանց համար քաղաքականություն է, սահման պահելն ու հայրենիքի մասին մտածելը նույնպես քաղաքականություն է։ Հայերի համար Քաղաքականությունը դա կարևոր գործոն է, ինչ որ բաներում եթե ունակություն չունենք, ապա կարող ենք ասել, որ « ես քաղաքականությամբ չեմ զբաղվում » ինչպես կասեին ռուսները «я ни белый ни красный ».«ни рыба ни мясо»։ Սակայն հայերը իրենց ընտանեկան հարցերում էլ են նույնը, ապրում են հարևանի ու բարեկամի հոգսերով, ապրում են էրոտիկ ու փնթի կայքերով, որտեղ «լանջաբացվածքով » հայտնիների կյանքը ավելի կարևոր է քան իր կնոջ կա երեխաների․․․ Ինչպես կասեր գերմանացի նշանավոր պետական ու քաղաքական գործիչ Օտտո ֆոն Բիսմարկը․ « Եթե ձեզ չի հետաքրքրում քաղաքականությունը, ապա նա շուտով կհետաքրքրիվի ձեզանով »: Որպեսզի պարզ լինի ոմանց համար, կարող ենք ասել․ « Եթե դու քաղաքականությամբ չես զբաղվում, ապա քաղաքականությունն է քեզանով զբաղվում »։ Հայերի անտարբերությունը սեփական հայրենիքի, սեփական երկիր ու սեփական ճակատագրի հանդեպ շատ հարաբերական է, ուստի ավելի լավ է շատ չփորփրենք այդ թեման, որովհետև գարշահոտությունը անպակաս է։

Գեհենի Առաքել 28․08․2021

ПИСЬМО АЗЕРБАЙДЖАНСКОМУ НАРОДУ

Заметка Posted on

Это письмо адресовано не только азербайджанскому народу, но и солдатам, офицерам, и почему же не Ильхаму Алиеву? У армян есть мудрое слово ․ «Я скажу тебе кувшин, послушай кувшинчик (кула)». Значит, это также относится к армянскому народу. Я должен признать, что победа Азербайджана в этой войне была действительно победой, но как военный психолог я бы посоветовал Азербайджану слишком не воодушевляться и сделать выводы после этого письма.

— Не думайте, что армянский народ состоит только из Пашиняна, Вазгена Саркисяна, Левона, Сержа и Кочаряна, они вообще предатели армянского народа. Напомним, что в армянском народе были и есть Монте, Татул и Бекор, которые в 90-е годы не терпели беззакония, произвола и наглости азербайджанских властей, не терпели насилия, не терпели жить в статусе жертвы и раба. Ваши дедушки и бабушки увидели их силу и мощь в 90-е годы. А на перевооружение и восстановление сил у вас ушло 30 лет. Эта победа оказалась не такой простой, как многие думают. Но позвольте мне сказать, что главное не это письмо, а ваша история, с которой прошло всего 30 лет. Не забывайте, что массовые убийства армян Сумгаита и Баку стали поводом для армянского героя проснуться и взяться за оружие, чтобы сохранить свою честь и достоинство. Напомню еще раз, что вам потребовалось тридцать лет, чтобы исправить ситуацию, но я уверен, что азербайджанские офицеры увидели силу и волю армянского солдата в этой войне и убедились в этом. Они увидели их подвиги и героизм. 44 дней хватило, чтобы понять, что эти герои способны бороться даже с ракетами, летящими с неба. Так что не вдохновляйтесь этой победой, потому что эту победу еще нужно сохранить и закрепить. Как принято говорить «Войну легко выиграть, но трудно ее удержать». Не позволяйте этой земле гореть под ногами, как в 90-е годы. Не превращайте его в ад для азербайджанского солдата, не делайте Арцах действительно «черным садом», «адским садом» не только для азербайджанцев, но и для ваших братьев-турок.

Вспомните свое поражение в 90-х, вспомните свои ошибки в 90-х…

Не думайте, что эта победа далась вам легко. Посмотрите на могилы тысяч своих жертв и делайте выводы, посмотрите на матерей своих детей и подумайте. «Стоит ли снова копать улей дикой пчелы?» Мания к победе может ослепить только невежд и трусов, которые пытаются скрыть свою трусость за рубашкой героя. Победивший солдат должен вести себя достойно и гордо. Вы сами признались, что эта победа досталась Азербайджану благодаря Никола Пашиняна, правильно, мы в этом уверены. Но не забывайте, что такие люди, как Пашинян и Саргсян, приходят и уходят, но оставленные ими оскорбления и предательство остаются. Этот след глубокий и даже не исчезает, а это значит, что если не сегодня, то завтра будет контратака, на этот раз армяне извлекли уроки из истории. Тогда ни российские миротворцы, ни ваши турецкие братья не смогут вас спасти.

Могущественные государства мира убедились, что ваш байрактары даже не в силах сломать армянского бойца дух, думаю из этого выводы сделать не трудно. Бойтесь армянской мести. Бойтесь, потому что горы Арцаха снова станут ваши могилы солдат, дороги, и ущелья Арцаха снова станут смертельными проходами для тех, кто туда войдет. Узнайте свою меру и посоветуйте уважать! Сегодня у вас есть сотни армянских военнопленных, но не забывайте, что армянский народ способен воевать, способен создавать победы, не забывайте о гневе и мести раненого. Великодушие для победителя, сильных людей и народа, а насилие и высокомерие — для трусов. Необходимо также не забывать, что вечно не можем быть врагов, вечно не можем воевать, «Разумные народы мира строят, а невежественные народы, вражду, сеет »: Подчиняться прихотям нынешних властей значило бы бороться вечно, будет означать рыть себе могилу. Не забывайте, что те же власти и генералы не упустят возможности набить карманы из-за невинных жертв. Сегодняшнее нерегулярное и позорное размежевание завтра может стать более катастрофическими для всех нас, оно может стать границей между жизнью и смертью. Поймите же, наконец, граница не в состоянии защитить не только солдатам и крестьянам, но и к миротворцам и посредникам, если это привлечено меркой безнравственности.

Надеюсь, что это письмо будет переведен не только азербайджанский и русский, а также турецкий языки. Россиянам также необходимо извлечь уроки из 90-х, потому что время показывает, что люди могут повернуть колесо истории. Ильхаму Алиеву понадобилось тридцать лет, чтобы повернуть колесо в любую сторону, а теперь пусть делает выводы, чтобы не повторять ошибок своих предшественников. Как говорят: «Что посеешь, то и пожнешь». Сегодня сейте страх, ненависть, вражду, ждите завтрашнего дня, чтобы пожать плоды войны, смерти и ада. На этот раз они могут понять, что армяне Арцаха готовы защищать свою землю, свою родину и свои святыни ценой своей жизни. Нужно уважать друг друга, независимо от его веры и национальности; если этого уважения нет, то ожидайте более ужасной и великой катастрофы, партизанской войны.

Я не думаю, что вы хотите, чтобы Карабах стал «черным садом» для тысяч солдат, без которого каждый дюйм этой земли был залит кровью…«Адский сад» не желателен ни одному цивилизованному человеку, ужасы этой войны мы уже видели. Я не думаю, что азербайджанские матери хотят, чтобы их сыновья были в этом «адском саду», я не думаю, что они хотят видеть своих сыновей как герой-мученик. Как говорится, нет плохих народов, есть плохие лидеры, сейчас самое время доказать, что азербайджанцы — неплохой народ, то же самое относится к армянам и русским. Русских, которые миротворческой миссией в Арцахе. Будем надеяться, самообман не будет, как в 90-х годах произошло. Надеюсь, все три стороны будут уважать друг друга.

Позвольте поздравить всех народов Новый Год, во-первых выразить соболезнования семьям погибших родителей и родных. Желаем раненых и инвалидов-солдат, офицерам, здоровья и скорейшего выздоровления, а руководителям страны благоразумия и уважения друг к другу. А всех нас, пожелать любви и мирное небо. И победа, и поражение зависят от каждого из нас и от того, как справиться с этой победой и поражением. Давайте уважать друг друга хотя бы для того, чтобы будущие поколения жили в мире.

С уважением, военный психолог Геени Аракел

03-01-2021г. Арцах Степанакерт

Երեք թաբու․ թաբու 3

Заметка Posted on

Հեռախոսը զանգեց, Կճոյանը վերցրեց հեռախոսը:

— Լսի՛ր, Կճոյա՛ն, էդ ու՞ր ես, — հեռախոսի մեջ լսվեց ձայնը:

— Այո, Սրբազան, ես եմ, — շփոթված ասաց նա:

— Լսի՛, երեկվանից է մեռա զանգելով, — բարկացած ասաց նա, —անընդհատ ասում է, որ բաժանորդը ռադիոծածկույթից դուրս է, չեմ հասկանում, էս ինչու՞ ես հեռախոսդ անջատել․․․

— Վեհափառ չէի անջատել, ուղղակի աղջիկների հետ « սավունա » էինք գնացել, քաղաքից դուրս էր, դրա համար երևի կապ չկար․․․

— Կճոյան, քեզ հազար անգամ եմ ասել, որ իմ մոտ « սավունա » բառը չտաս, ասա շոգեբաղնիք․․․

— Հա, Վեհափառ, շոգեբաղնիք էինք գնացել, է՛ն Վարդուշի ծնունդն էր, հրավիրել էր « Ջոզե » ռեստորանում կերանք, խմեցինք, հետո էլ հրավիրեց, որ գնանք քաղաքից դուրս՝ շոգեբաղնիք:

— Էդ ո՞ր Վարդուշի Կճոյան…

— Դե ե՛ն, Փարաքարի՛ մեծ ծծերով Վարդուշը:

— Կճոյան, մեծ կրծքերո՛վ, ոչ թե ծծերով, — ուղղեց Վեհափառը:

— Հա, սրբազան, կրծքերով Վարդուշի տարեդարձն էր, հրավիրել էր, գնացինք շոգեբաղնիք մի լավ շոգեբաղնիքվեցինք ու եկանք…

— Կճոյան, շոգեհարվեցի՛նք ոչ թե շոգեբաղնիքվեցինք, հայերենում այդպիսի բառ չկա…

— Եղավ սրբազան, սրանից հետո կասեմ շոգեհարվեցինք:

— Ա՛յ այդպես, թե չէ օտար ու տարօրինակ բառեր օգտագործում ես, մեր գեղեցիկ լեզուն փչացնում ես, որ ի՞նչ անես…

— Եղավ սրբազան, այդպես կանեմ:

— Լսի՛, Կճոյան, է՛ն` օվշորային գործերը տեսնում եմ բավականին աղմուկ են բարձրացրել, ա՛յ տղա, ես քեզ չասացի՞ էնպես կանես, որ լրագրողների ականջը չընկնի, թե չէ գիտես մոծակից փիղ են սարքելու…

— Սրբազան, բայց Դու՞ք չէ կարգադրեցիք, որ Տիգրան Սարգսյանի հետ գործ բռնեմ, ասացիք, որ այդ սրիկան լավ հաջողակ է և մեծ փողեր է շինում:

— Հա Կճոյան, ճիշտ եմ ասել, բայց հո չասեցի՞ որ ողջ աշխարհին հայտարարենք մեր գործարքի մասին:

— Սրբազան, դե մի քիչ կխոսան, հետո կմոռանան կանցնի կգնա, սրտիդ մոտ մի ընդունի…

— Ա՜յ տղա, սրտիդ մոտ մի ընդունի որնա՞… Էդ քո գործարքի շնորհիվ մեր առաքելական եկեղեցու հաճախորդներին ենք կորցնում…

— Ո՞նց թե, — զարմացավ Կճոյանը, — ինչպե՞ս թե կորցնում ենք սրբազան, համ էլ « հաճախորդներ » ասելով` ու՞մ նկատի ունեք:

— Թու՜հ, Կճոյան, շփոթեցնում ես, պիտի ասեի, Առաքելական եկեղեցու հավատացյալների՛ն, բերանիցս թռցրի հաճախորդ բառը:

— Ոչինչ, սրբազան, պատահում է մեկ-մեկ էլ ես աղոթքի բառերն եմ մոռանում, շարականներից էլ չխոսեմ, տեղը տարայ-տուրույ եմ ասում, անցնում գնում է…

— Նավասարդ ջան, ես նկատի ունեմ, որ մեր հավատացյալները գնում են աղանդավորների ետևից, — դժգոհեց Վեհափառը — լավ, Կճոյան, հիմա բա ի՞նչ ենք անելու…

— Ինչը՞ սրբազան, — զարմացած հարցրեց Կճոյանը:

— Դե, է՛դ օվշորայի՛ն սկանդալը…

— Ինչը՞…

— Նավասարդ, օվշորային աղմուկը…

— Սրբազան դե կաղմկեն, կաղմկեն, հետո, որ տեսնեն բան չի լինում` կլռեն, էս քսան տարուց ավելի է էսպես է, ինչպես ասում էր երջանկահիշատակ սպարապետը « Մեր դեմ խաղ չկա »:

— Ա՛յ տղա՜, մեր դեմը խաղ չլինելը ի՞նչ կապ ունի էս գործին… Համ էլ էդ աստվածապիղծ տականքին ինչու՞ հիշեցիր… Չեմ ասել, որ նա եկեղեցու թշնամին էր, դրա անունը իմ մոտ չտաս…

— Վա՜յ, կներես սրբազան, շփոթվեցի… Սաղ տեղերը դրա մասին է գրված, էլ գովազդային հոլովակներում, էլ պոռնո սայթերում, որտեղ բացում ես սպարապետի նկարն է, ես էլ շփոթվեցի անունը տվեցի, խոստանում եմ էլ չի կրկնվի:

— Իմացե՞լ ես չէ է՛դ պիղծ արարածը ինչ էր ուզում անել, մեր 1700 տարվա եկեղեցու հետ…

— Չէ, սրբազան, դրա մասին չեք պատմել, — զարմացավ Կճոյանը,

— Ո՞նց թե չես լսել, ա՛յ տղա, ճեմարանում հատուկ այդ թեմայով դասախոսություն եմ կարդացել, բա դու որտե՞ղ էիր էդ ժամանակ…

— Սրբազան, հա՜ հիշեցի, էդ ժամանակ գնացել էի Դուբայ է՛ն հնդկահավի մսի գործով, Դուք էիք ուղարկել, հիշու՞մ եք…

— Հա, լավ հիշեցի, կներես մոռանում եմ…

— Սրբազան, էդ աստվածապիղծի մասին կիսատ թողեցիք, — հիշեցրեց Կճոյանը, — ի՞նչ էր ուզում աներ որ…

— Վազգենը ինձ պարտադրում էր Էջմիածնի գանձերը վաճառել, ասում էր, թե երկիրը փողի կարիք ունի, ես պնդում էի. որ չի կարելի, անգամ Տիգրան Մեծը չի համարձակվել եկեղեցու գանձերին ձեռք տալ, նա էլ թե` բա ո՞նց, Լևոնը Մատենադարանի գրքերը կծախի, իսկ մենք գանձարանինը ոչ, լավ էր շուտ սատկացրին, օղորմի Նաիրի Հունանյանի հորը, թե չէ է՛դ սրբապիղծը հիմա ծախել էր ինձ էլ, գանձերն էլ…

— Հա՜, դե լավ է սրբազան, էժան պրծանք, — հոգոց հանեց Կճոյանը։ — Ես վաղը առավոտյան պատարագ անելուց կաղոթեմ Նաիրի Հունանյանի հոգու հանգստության համար…

— Կճոյան, Նաիրի Հունանյանը մեռած չի, որ հոգու հանգստության համար աղոթես…

— Ո՞նց թե սպանված չի, — զարմացավ Կճոյանը, — բա հոկտեմբերի 27 -ին Վազգեն Սարգսյանը չէ՞ր սպանել նրան…

— Կճոյան, ամեն ի՞նչ խառնել ես իրար, — դժգոհեց սրբազանը, — Աստծո սիրուն, գոնե մեկ-մեկ թերթ կարդա…

— Սրբազան, թերթ կարդալու ժամանակ լինու՞մ է, ամբողջ օրը վազքի մեջ եմ, մեր Հանրապետականի պատգամավորների էրեխեքին եմ պսակում ու կնքում, չհաշված մեռելոցներն ու ստեղ-ընդեղ մատաղի են կանչում, քիթ սրբելու ժամանակ չի լինում…

— Կճոյան, գոնե ժամանակ գտնու՞մ ես մեր հյուրանոցի շինարարության գործերով զբաղվես…

— Հա, սրբազան բա ոնց, առանց դրա, անցած շաբաթ Կիպրոսում էի, շինարարությունն ամբողջ ծավալով առաջ է գնում, Դուբայից մի քանի շինարարական առաքումներ էր ուշանում, էսօր զանգեցին ու ասացին, որ տեղ է հասել, է՛ն ներքևի հարկում « սավունան » արդեն սալիկապատել են…

— Նավասարդ, « սավունա » չէ, այլ շոգեբաղնիք, — ճշտեց սրբազանը,

— Հա, սրբազան ջան, շոգեբաղնիքը ավարտել են, իսկ ստրիպտիզ ակումբն արդեն պատրաստ է, մնում է ամսվա վերջում թռնեմ Բրազիլիա, ասում են բրազիլիացի մերկապարուհիները լավ պահանջարկ ունեն Կիպրոսում…

— Կճոյան, ես կզանգահարեմ Սփյուռքի նախարար` Հրանուշ Հակոբյանին, ինքը Բրազիլիայում լավ կապեր ունի, դու էլ կապվի Բրազիլիայի թեմի առաջնորդի հետ ու իմ անունից ասա, թող տեղական մամուլում հայտարարություն տա` բարետես պարուհիների որոնման գործում:

— Եղավ սրբազան…

— Հա Կճոյան, դու կգնաս անձամբ բոլոր աղջիկներին կփորձես ու կհամոզվես, որ լավ պարում են, շատ կարևոր է… Ինչքան չլինի Եվրոպայի հաճախորդները շատ քմահաճ են, ինքդ գիտես…

— Հա, սրբազան, ճիշտ որ, — հաստատեց Կճոյանը, — ես արդեն մի քանի պատգամավորների ու կառավարության անդամների ասել եմ մեր Կիպրոսի հյուրանոցային համալիրի մասին, բոլորն էլ ցանկություն են հայտնել, որ ուզում են մասնակցել համալիրի բացման շնորհանդեսին:

— Դա լավ է, Կճոյան, կեցցե՛ս, — ուրախացավ կաթողիկոսը:

— Սրբազան, մնում է, որ Դուք Ձեր հայրապետական կոնդակով կարգադրեք մեր սփյուռքի թեմերին, որ հայտարարություններ տան համալիրի շնորհանդեսի մասին, թող անպայման նշեն, որ բրազիլուհի մերկապարուհիներ են լինելու, դա գայթակղիչ գովազդ կլինի…

— Լավ, Աստծուց առաջ չընկնենք Կճոյան, թող հյուրանոցը բացվի, դա միանգամից կանենք, — ասաց կաթողիկոսը, — հա, Նավասարդ ջան, քիչ մնաց մոռանայի, ես Սյունյաց Թեմի Փոխառաջնորդ Հայր վարդապետ Հակոբյանին ասել եմ, որ իր « օբյեկտի » աղջիկներին պատրաստ պահի, կարողա դրանց էլ Կիպրոս ուղարկենք…

— Եղավ սրբազան, օրհնությունս Ձեզ…

— Ապրես Կճոյան, տարվա վերջում քո պաշտոնը կբարձրացնեմ, իրոք մեծ գործ ես անում…

— Ծառայում եմ Հայ Առաքելական Եկեղեցուն, սրբազան…

— Ապրես Կճոյան, ամենայն Հայոց Առաքելական Եկեղեցին քո անձնազոհությունը չի մոռանա…

Կաթողիկոսը դրեց խոսափողը:

10/10/2014

Երեք թաբու․ թաբու 2

Заметка Posted on

Առավոտյան զանգեց հեռախոսը, կարծես համառում էր, նա քնաթաթախ վերցրեց հեռախոսը.

— Ալյո՜ լսում եմ:

— Նաիրի դու՞ ես, — լսափողի մեջ լսվեց ձայնը:

— Հա՛, Տիգրան ես եմ, — նա ճանաչեց ձայնը:

— Լսիր, էն ինֆորմացիան հիմա ինձ մոտ է, ինչպե՞ս պայմանավորվենք…

— Տիգրան ջան, երկու ժամից կլինեմ օպերայի մոտ, մեր մշտական տեղում:

— Լավ, պայմանավորվեցինք, — նա դրեց լսափողը:

Նաիրին նայեց ձեռքի ժամացույցին, արդեն ուշ էր, դեռ պետք է հասցներ գոնե մեկ գավաթ թեյ խմել, առանց այն էլ` գիշերն ուշ էր տուն վերադարձել և առանց ընթրելու պառկել էր քնելու: Նա վառեց գազօջախը, հետո վերցրեց թեյնիկը և դրեց վրան: Այս մեկ շաբաթից ավելի է անընդհատ վազքի մեջ է, գնում է տեղից տեղ հանդիպում է ազատամարտիկների հետ, հետո զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների հետ, փորձում է Ճշտել, թե այդ լուրերը հավաստի են, իրո՞ք դրանք իրական փաստեր են: Երեկ վերադարձել էր Աշտարակից, դրանից առաջ էլ եղել էր Արարատի շրջանում: Նաիրին պետք էր հստակ ինֆորմացիա, որպեսզի սխալմունք չլիներ: Աշտարակում հանդիպել էր « Կուդասի » ընտանիքի անդամների հետ, բանն այն էր, որ « Կուդասը՝ » Ռազմիկ Սարգսյանը Արցախյան շարժման առաջամարտիկներից էր, նա անհետացել էր 1993 թվականի մայիսի 18-ին, դուրս էր եկել տանից և այլևս չէր վերադարձել… Վերջին անգամ նրան տեսել էին Աշտարակի գործկոմի շենքի մոտակայքում։ Նրա ընտանիքի անդամները երկար են փնտրել, սակայն ոչ մի տեղեկություն, մինչև օրս նրա երկու զավակները, կինը և հարազատները սպասում են նրան: Ռազմիկ Սարգսյանի անհետանալու փաստը կապված էր Վազգեն Սարգսյանի հետ: Իսկ Արարատում Նաիրին հանդիպել էր` Կիրովի Սովխոզի ՀԱԲ-ի հրամանատար Պարգևի ընտանիքի անդամների հետ, այնտեղից նա վերադարձել էր լարված և ջղաձգված: 1990 թվականի աշնանը Պարգևին տեսնում են հարևանները, հարցնում են, թե ու՞ր է գնում առավոտ կանուխ, նա էլ պատասխանում է, թե գնում է Վազգեն Սարգսյանի մոտ` դժգոհելու, սակայն հաջորդ օրը նրան գտնում են « Կիրովի այգում » սպանված՝ ճակատից գնդակահարված: Այդպես էլ դժբախտ ավարտ է ունենում Կիրովի Սովխոզի ջոկատի հրամանատար Պարգև Հարությունյանը:

Նաիրիի մոտ հավաքված բոլոր փաստերը համոզում էին, որ Վազգենը ինչ-որ կապ ուներ դժբախտ պատահարների հետ։

Նա վերցրեց պիջակը և դուրս եկավ տանից, քայլերն ուղղեց դեպի մոտակա կանգառը:

Հանդիպումը կայացավ ճիշտ ժամանակին, ինչպես պայմանավորվել էին: Նաղդալյանը քիչ հուզված էր, և կարծես ինչ-որ բանից վախեցել էր: Նաիրին նկատեց նրա անհանգստությունը.

— Տիգրան, ի՞նչ է պատահել, ինչու՞ ես լարված․ — հարցրեց նա:

— Գիտե՛ս, ամեն անգամ սարսափ եմ ապրում, երբ լսում եմ այդ ոճրագործի նոր հանցանքների մասին, այնպես որ դու ինքդ էլ կսարսափես երբ տեսնես այս թղթապանակը, նա պայուսակից հանեց թերթի մեջ փաթաթված ինչ-որ բան և տվեց նրան, —Նաիրի ջան, խնդրում եմ զգույշ լինես, այնպես որ ինձ էլ չեն խնայի, քեզ էլ, անգամ մեր ընտանիքներին վարի կտան, չգիտեմ պահ է գալիս` փոշմանում եմ, որ խառնվեցի էս գործին, բայց արդեն ուշ է, ետ կանգնելը ավելի վտանգավոր է, պետք է մինչև վերջ գնանք։

— Տի՛կ, դու գիտես, որ ես որոշել եմ, ուղղակի հիմա ինձ ավելի շատ փաստեր ու ապացույցներ են պետք, որպեսզի դատավարության ժամանակ ներկայացնեմ, այնպես որ, հույսս դու ես, պետք է աշխատես, որ դրանք ավելանան։

— Նաիրի, մի անհանգստացի, փաստեր ու վկաներ կան, մի մասը այստեղ է, — նա մատնացույց արեց փաթեթը, — նրա մտերիմներից մեկը խոստացել է, որ կլրացնի բացերը, նա շատ մարդկանց է վատություն արել, այնպես որ, վստահ եմ, բոլորն էլ ատամ ունեն վրան։ Ինչպես ասում են, եզը որ ընկավ դանակավորը կշատանա…

— Հա Տիկ ջան, էդպես էլ կա, հենց էդ փռչոտին սատկացրեցի, կտեսնես, թե ժողովուրդը ինչպես է ոտքի կանգնելու, ու վստահ եմ, մեր անունները ոսկե տառերով են գրվելու հայոց պատմության մեջ:

— Նաիրի իսկ չե՞ս վախենում, — հարցրեց Տիգրանը:

— Տի՛կ, որ ճիշտն ասեմ, չէ… Միայն վախենում եմ, որ կարող է մեր օպերացիան խափանվի, թե չէ ես բաց ճակատով եմ գնում, ինձ պետք չէ, որ ահաբեկիչների պես դիմակներով գնանք, այլ պարզերես, թող ժոդովուրդը ճանաչի մենք արդար գործի համար ենք գնում, ու վախենալու բան չունենք: Տիգրան գիտես, ամենաշատը ուզում եմ նայել էդ ոճրագործի աչքերի մեջ, կցանկանայի տեսնել, էդ ճիվաղի հայացքը, թե ինչպես է աղերսելու, որպեսզի իրեն չսատկացնեմ…

— Բայց Նաիրի կարողա՞ նայես դրա աչքերին՝ խղճաս ու չսպանես, գիտե՞ս չէ քո խղճահարությունը ինչ գին կունենա…

— Հա Տիգրան ջան, մտածել եմ ու գիտեմ, որ չեմ խղճալու, նա չխղճաց մեր հերոսներին, ոչ մեկին՝ ո՛չ Մոնթեյին, ո՛չ « Ասկոլկին » ո՛չ էլ մյուսներին: Երեկ երկու ընտանիքի եմ հանդիպել, նրանց ընտանիքի հայրերը՝ երկուսն էլ Վազգենի ձեռքի զոհն են, « Կուդասի » երկու զավակներին տեսա, սիրտս կտոր-կտոր էր լինում, հայրը տանից դուրս է եկել ու մինչև հիմա չկա, չգիտեն թե որտեղ է։

— Նաիրի ջան, այս թղթապանակը շատ մեծ դժվարությամբ եմ գտել, Վահրամ Խոռխոռունին էր ԿԳԲ-ի արխիվից հանել, երևի ով գիտի նրան հենց այս թղթապանակի համար են գլուխը կերել…

— Տիգրան իսկ քեզ որտեղի՞ց, ո՞վ տվեց այն…

— Նաիրի ջան խնդրում եմ, չնեղանաս, բայց չեմ կարող ասել թե ով է տվել, միայն կասեմ այն, որ նա խնդրել է, որպեսզի իր անունը ընդհանրապես չշոշափվի, նա հարցրեց թե ինչի համար է պետք, այդ ինֆորմացիան, ես խաբեցի՝ ասացի որ Վազգենի մասին մի ամերիկահայ լրագրող նյութ է ուզում գրել: Այնպես որ, Նաիրի ջան ես խոստացել եմ, որ նրա ինքնությունը գաղտնի կմնա:

— Լա՛վ Տիգրան ջան, դա էական չի, թե ով է տվել, կարևորը, որ դա հիմա մեզ մոտ է… Տիգրան իսկ դու համոզվա՞ծ ես, որ այս նյութերը հորինված չեն…

— Նաիրի ջան, երբ ինքդ տեսնես կհամոզվես, որ դրանք բնօրինակ են, — հաստատեց Տիգրանը, — Նաիրի ես այդ փաստաթղթերը պատճենահանել եմ, և ինձ մոտ կա, այնպես որ, եթե ինչ-որ բան, կարելի է այն տարածել մամուլում, թող բոլորը տեսնեն ու համոզվեն, որ քո քայլը արդարացի է և բխում է մեր ժողովրդի շահերից:

— Դե դա լավ է Տիգրան ջան, չեմ կարծում, որ կձախողենք, Աստված մեր կողմից է, արդար ու սուրբ գործի համար արժե գնալ ամեն տեսակի զոհաբերության։

— Նաիրի իսկ զենքերի հարցերը լուծե՞լ ես, — հարցրեց Տիգրանը:

— Հա Տիգրան ջան, լուծված է, դաշնակներն են օգնելու, այնպես որ անուններ չեմ տա, որպեսզի չծանրաբեռնեմ քեզ, առանց այն էլ խճճվել ես սրա մեջ…

— Չէ՜, դու գիտես, որ ես չեմ խառնվում Նաիրի ջան, ամեն մեկը թող յուրովի օգտակար լինի գործին, որպեսզի մեր երկիրը կարողանա լուսավոր ապագա ունենա…

— Այո՜, լավ ասեցիր Տիգրան ջան, Լուսավոր ապագա: Ամեն անգամ երազումս տեսնում եմ, թե մեր երկիրը ինչպես է հզորանում ու ծաղկում: Իսրայելը վառ օրինակ է, իրենց Մոսսադը անկախ նրանից, թե ինչ պաշտոնյա է, հենց տեսնեն սխալ քայլեր է անում, հաշիվներն ամիջապես փակում են, որտեղ էլ որ փախչեն կամ հեռանան, միևնույն է` գտնում են, անգամ գետնի տակից էլ հանում ու պատժում։ Ֆաշիստական Գերմանիայի ոճրագործներին գտել են Բրազիլիայի պապուասների մոտից, բռնել բերել են Իսրայել` դատելու համար։ Տիգրան ջան, ոճրագործությունը ժամանակի վաղեմություն չունի, այնպես որ, ով ուզում է լինի, պետք է պատժվի դաժան ձևով, որպեսզի ոճրագործի զինակիցները հասկանան, որ իրենց հերթն էլ է գալու… Գիտե՞ս, եթե այդ հանցանքը չպատժվեց, ապա դա խթան է լինելու, որպեսզի գործեն ավելի մեծ ոճիրներ։ Դրա համար Տի՛կ ջան, ես խղճալու ոչ մի առիթ չունեմ, նույնիսկ գլուխը կջարդեմ մեծ հաճույքով։ Տիգրան ջան, մեր գործը արդար է, հլա մի բան էլ ուշացել ենք…

— Նաիրի, իսկ ո՞ր օրն եք որոշել, — հարցրեց Տիգրանը:

— Տիգրան ջան, չեմ կարող հստակ ասել, բայց պետք է սպասենք, որպեսզի ամեն ինչ պատրաստ լինի, քանի որ հնարավոր է որոշ բաներ փոխվեն… Առանց այն էլ տղաների մոտ լարվածություն եմ տեսնում, ես ամբողջ ինֆորմացիան տվել եմ, որպեսզի կարդան, այդպես նրանք գիտակցում են, որ գնում են չար հրեշին պատժելու։ Տղաները պատրաստ են, եղբայրս՝ Կարենը անընդհատ շտապեցնում է, ցանկություն ունի օր առաջ ջարդել է՛դ փռչոտի գլուխը, ես հազիվ եմ նրան զսպում, քանի դեռ ինքնագործունեություն չի սկսել:

— Դե դա լավ է, որ տղաները հաստատակամ են, — ասաց Տիգրանը:

— Հա՜, էդ մեկը հաստատ Տիգրան ջան, բայց դաշնակների վրա հույս դնել չեմ ուզում, քանի որ դրանք իրենց կուսակցական շահերը ավելի են գնահատում, քան երկրի ու ժողովրդի…

— Այդպես էլ կա Նաիրի ջան, — համաձայնեց Տիգրանը, — էդ դաշնակներն էին, որ Լևոնին երաշխավոր էին կանգնում, Արթուր Աղաբեկյանը դաշնակ է, բայց Վազգենի հետույքն է համբուրում, էլ ի՞նչ կուսակցության մասին է խոսքը, տես բոլորը Վազգենի հարճերն են դարձել…

— Տի՛կ, որ ուզում ես իմանալ, ես միայն ժողովրդի վրա եմ հույսս դրել, համոզված եմ` կհասկանան ու կգնահատեն, ամեն տեղ, որ մտնում եմ, տեսնում եմ թե ինչպես են Վազգենին անիծում ու նզովվում՝ քաղաքային տրանսպորտում, շուկայում ու խանութում… Անցած անգամ, հեռախոսով պատահական ուրիշի գծի մեջ ընկա, երկու կին էին խոսում, անիծում էին Վազգենին, իր մինուճար 18 տարեկան որդուն տարել են սահման ու սպանել, խեղճ երեխեն անգամ « պրիսյագ » չէր ընդունել: Մայրը սգում էր ու անիծում: Տիգրան ջան, էլ ո՞րն ասեմ, ողջ ազգին լացացրեց բառիս բուն իմաստով, բա պիտի իրա մերն էլ լացի չէ՞ իր հրեշի վրա, հո անպատիժ չե՞նք թողնելու: Հաճախ երազիս են էդ անմեղ զոհերը ու խնդրում են, որպեսզի հատուցեմ իրենց հոգիների համար, հազարավոր մանուկների ճիչը չի թողնում որ քնեմ, խելագարի պես ինձ պատից պատ եմ զարկում, որպեսզի հանգստանամ: Շահումյանիցիների ու արծվաշենցիների հետ էլ եմ հանդիպել, բոլորն էլ հաստատում են, որ նա է մեղավորը: Մեկ օր առաջ փախստականների հանրակացարան էի գնացել, շահումյանցիներ, մարտակերտցիներ իրար գլուխ էին հավաքվել, սգում էին ու անիծում․․․ Վազգենին էին անիծում, նրանց անեծքը ինձ ավելի էր ոգևորում․․․ Տիգրան ջան, հաստատ ես չեմ խնայելու, ինչ գնով էլ լինի, թեկուզ իմ կյանքի գնով ես վերջ եմ դնելու այս « անարխիային »:

— Լավ, Նաիրի ջան ուշ է, պետք է գնամ գործի, այնպես որ կապի մեջ կմնանք, եթե բան իմացա, ապա կզանգահարեմ քեզ:

Դե ցանկանում եմ, որ այդպես դուխներդ տեղը լինի, ու չընկճվեք ժողովուրդը ձեզ կսատարի, հեչ չէ նրա զոհերի հոգիները հաստատ ձեր կողքին կլինեն․․․

— Այդպես էլ կա, Տիգրան ջան, Եռաբլուրում մարտիրոսված տղաների հոգիները մեզ հետ են: Գիտես Տիգրան, թշնամին մնում է թշնամի, անկախ նրանից, թե քո ազգից է, թե ուրիշի, թշնամի է ու վերջ․․․ Ես դավաճան չեմ ասում, որովհետև դավաճանը կարող է և դարձի գալ ու սկսել օգուտ տալ, բայց թշնամին մնում է միշտ թշնամի, ու ոչ մի լավ բան նրանից չի կարելի ակնկալել, թշնամին պիտի ոչնչացվի, թե չէ ավելի մեծ աղետներ է մատուցելու:

Նրանք հրաժեշտ տվեցին և հեռացան: Նաիրին շտապեց տուն, նա ցանկանում էր ժամ առաջ բացել այդ թղթապանակը, որտեղ հարյուրավոր զոհերի առեղծվածային պատմությունների մութ էջերն էին և այդ ամենը մեկ ոճրագործի շնորհիվ: — Կրակի բաժին ես դառնալու, որ անգամ դժոխքում անցանկալի հրեշ է` իրենց դևերից ավելի:

15/10/2014

« ԿԳԱ ԺԱՄԱՆԱԿ, ՈՐ ՆԱԻՐԻ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆԻ ԱՆՈՒՆԸ ՈՍԿԵ ՏԱՌԵՐՈՎ ԿԳՐԵՆ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ » ։ ԳՀ © ԱՌ 2014

Երեք թաբու․ թաբու 1

Заметка Posted on Updated on

(1996 հոկտեմբերի 14-ը Էջմածնի շրջ. Արշալույս գյուղ) Խնջույքի սեղանները գցված էին, բոլորը նստել էին սեղանի շուրջ, բայց սպասում էին ամենապատվավոր հյուրերին։

Հանկարծ մեքենաների շարասյունը մտավ բակ, սեղանի շուրջ նստածները անմիջապես ելան և շտապեցին դիմավորել եկող հյուրերին։

Հյուրերն իջան մեքենաներից և սկսեցին հերթով ձեռքով բարևել ներկաներին։

— Ու՞ր է մեր « именинник.-ը » ուրախ հարցրեց եկողներից մեկը:

— Էստեղ եմ, քավոր ջան, — բամբ ձայնով ասաց նա և առաջ եկավ, նրանք ողջագուրվեցին:

— Մանվել ջան շնորհավորում եմ ծննդյանդ տոնը, — ուրախ ասաց նա և համբուրեց նրան:

Վազգենի ետևից գալիս էր Վանոն, Բուդոն, Միքայել Հարությունյանը Անդրանիկ Քոչարյանը և մյուսները, բոլորը ողջագուրվում էին Մանվելի հետ:

— Մանվել ջան հիմա քանի՞ տարեկան դարձար, — հարցրեց Վանոն:

— Քառասուն, — ուրախ պատասխանեց նա:

— Դե լավ է, հոբելյանական կլոր տարի է, մի երկու էդքան էլ որ ապրես, հերիք է:

— Լավ, հարգելի հյուրեր, անցեք նստեք, — առաջարկեց Մանվելը, — առանց այն էլ ուշացել եք, մենք էլ անհանգստացանք:

Խորովածի անուշ հոտը բռնել էր շրջապատը, ամեն ինչ տոնական էր` ժպիտներ, ջերմ ցանկություններ, թանկարժեք նվերներ:

Բոլորը նստեցին սեղանի շուրջ, սեղանի գլխին ինչպես միշտ կնքահայր Վազգենն էր, նրա աջ կողքին նստել էր Վանոն, իսկ ձախ կողմում բազմել էր հոբելյարը՝ Մանվելը:

— Դե տղերք, եկեք վերցնենք գավաթները, — առաջարկեց Վազգենը:

— Տղերք ջան, Ֆիզուլու գործարանի գինին է, — հպարտ ասաց Մանվելը, — այնպես որ թուրքի գինով ենք նշելու…

— Ապրես Մանվել ջան, կեցցես, — խրախուսեց Վանոն, — ուրեմն կրկնակի տոն է, տղերք ջան ու էսօր պիտի լավ հարբենք…

— Անուշ լինի տղերք ջան, — ուրախ ասաց Մանվելը, — հեսա եղնիկի խորոված էլ ենք ուտելու…

— Պահո՜, ուրեմն եղնիկի խորովա՞ծ էլ ենք ուտելու, — ուրախացավ Ալիկ Պետրոսյանը, ( Աստվածատուր Պետրոսյանը )

— Տղերք ջան գիտե՞ք ինչ եղնիկ է, որ ասեմ կզարմանաք, — գլուխ գովեց Մանվելը, — Երևանի գազանանոցի հալալ պահած եղնիկներն են, ընենց որ լավ աչքի լույսի պես պահված է…

— Պահո՜, էլ ով դիմանա, — ուրախացավ Սերժ Սարգսյանը:

— Հա, Սերժո ջան, ասացի թող տղերքը հալալ եղնիկի միս ուտեն, թե չէ էս օրով որտեղի՞ց եղնիկ գտնենք…

Կանայք խորովածով լի ափսեներով մտան ներս և դրեցին քավորի դիմաց:

— Հիմա ի՞նչ, առաջին կենացը ե՞ս պիտի ասեմ, — տեղից բարձրացավ Վազգենը, զարմացած շուրջը նայեց, կարծես թե սպասում էր, որ ինչ-որ մեկը առարկի, — այս բաժակով ուզում եմ շնորհավորել մեր Մանվելի… Գեներալ Մանվելի ծնունդը, — Մանվելը ոտքի կանգնեց ու ժպտաց, — Մանվել ջան ծնունդդ շնորհավոր ախպեր ջան, թող միշտ հաջողությունները քեզ առաջնորդեն, որ ուզում ես իմանալ` Անդրանիկն ո՞վ էր քո դեմ, իսկական հերոսը դու ես… Այնպես որ, շնորհավորում եմ ծնունդդ, հետո էլ գեներալի « զվանյադ », — նա ծոցագրպանից հանեց ոսկեգույն ուսադիրները և տվեց նրան, — Մանվել ջան քեզ գնդապետ չի սազում, դու գեներալ տղա ես:

Նա համբուրեց Մանվելին: Բոլորը սկսեցին ծափահարել:

— Յա՜, քավոր ջան, դա ամենալավ նվերն էր, — ուրախ բացականչեց Սեյրան Սարոյանը:

Բոլորը շնորհավորեցին նորանշանակ գեներալի ծննդյան տոնն ու գեներալի կոչումը:

Հյուրերը համտեսում էին մատղաշ եղնիկի խորովածը: Գնդապետ, այժմ արդեն գեներալ՝ Մանվել Գրիգորյանն ամեն ինչ արել էր, որպեսզի հոբելյանական տոնը լինի բարձր մակարդակով: Ղարաբաղի նռան գինին և թթի օղին, մի քանի տեսակի խորովածները և տարբեր ուտեստները, անգամ ժանգյալով հացը անպակաս էին սեղաններից: Նույնիսկ հրավիրված էր երգիչ Արամ Ասատրյանը, որպեսզի ծաղկեցներ հոբելյարի հասցեին հնչեցրած կենացները:

Մանվելի համար անակնկալ էր քավոր Վազգենի պատրաստած գեներալական ուսադիրները, դա իր հավատարմության ու երախտագիտության նշանն էր: Ինչպես ասում են ամեն ինչ անպատասխան չի մնում, պետք է ժամանակին հասկանալ, թե ում կողքին պետք է կանգնել և փառք Աստծո, իզուր չէր… Վազգենը գնահատում է իր նվիրվածությունը:

— Տղերք, էս բաժակն էլ ես պիտի ասեմ, — տեղից ելավ Վանոն, օղու գավաթը ձեռքին, — կարծում եմ, որ չեք առարկի…

— Վանո ջան, ո՞վ կարա քեզ առարկի, — ուրախ ասաց Վազգենը, — մեջներիս բանաստեղծ տղեն դու ես, այնպես որ, քո գեղեցիկ խոսքն ասա, ախպեր ջան…

Վանոն ժպտաց, գավաթը ձեռքին նայեց շուրջը, սպասելով, որ բոլորը լռեն, ներկաները քարացել էին, անգամ սեղանը սպասարկող կանայք դադարեցին շարժը, արձանի պես լուռ կանգնեցին, որպեսզի նա խոսի.

— Տղերք ջան, էսօր մեր գեներալ ախպոր ծնունդից բացի, ևս մեկ բան պիտի նշենք, մեր հաղթանակը։ Մենք հաղթեցինք, որովհետև մենք ճիշտ ենք…

— Մեր դեմ խաղ չկա, — մեջ մտավ Վազգենը:

— Հա, Վազգեն ջան, լավ ես ասում, մենք հաղթեցինք, որովհետև մեր դեմ խաղ չկա… Տղերք ջան, մենք էն օրը՝ 25—ին պիտի մի 700 – 800 հոգի սպանեինք, որ լավ լիներ, եթե չենք կարողանում աշխատեցնել արդյունաբերությունը… Պիտի հասկանանք, որ երկրում ինչքան գործազուրկ կա, էնքան պետք է ջրցան մեքենաներ լինեն, ամեն մի գործազուրկի համար մի ջրի մեքենա, թե չէ մենք մի երկու մեքենայով ջրում էինք, նրանք գնում էին տուն, չորանում ու նորից գալիս հրապարակ…

— Ճիշտ ես ասում Վանո ջան, կեցցե՛ս, — կողքից խրախուսեց Վազգենը:

— Տղերք, մենք պիտի ամուր լինենք մեր լեռների պես, թե չէ երեք միլիոն ոչխար որ կանգնեց ոտքի, կարողա հովվին էլ հոշոտի, գելխեղդներին էլ հետը, այնպես որ մենք պիտի ուժեղ լինենք, ամրապնդելով` պիտի պահենք մեկս մյուսին, հարկ եղած դեպքում պիտի ֆուտբոլի « կամանդի » պես խաղանք՝ պասերով… Իրար պաս տալով, ես՝ Վազգենին, Վազգենը՝ Մանվելին, Մանվելը՝ Սեյրանին, Ռուբիկին, Սերժիկին… Էնպես որ մենք մի թիմ ենք ու կզացնելով էլ պիտի առաջ գնանք, էնպես պիտի անենք, որ էդ երեք միլիոն ոչխարը հասկանա, որ իր գլխին տեր ունի, որ ինքը անտեր չի, բայց որ զգաց մենք թույլ ենք, հաստատ կըմբոստանա, էնպես որ խմենք մեր թմի կենացը, մենք չպիտի թողնենք, որ ուրիշները խցկվեն մեր մեջ, խցկվելու տեղ չկա… Բայց եթե ուզում են, կարող են մեր թիմի մեջ լինել և պիտի մեր օրենքներն ընդունեն, որպես կանոն ու օրենք, իրենց համար պիտի սրբություն լինի մեր թիմի օրենքը, քանի մենք կանք… Ինչպես ասեց մեր ախպեր Վազգենը, մեր դեմ խաղ չկա․․․

Բոլորը սկսեցին ծափահարել, հիացմունքի կոչերի տակ Վանոն խմեց ձեռքի գավաթը, բոլորը ոտքի կանգնեցին և միացան Վանոյի առաջարկած կենացին:

— Արա՜, էդ խի՛ չե՞ս երգում, մեր ախպոր բաժակին, — բղավեց Սեյրանը, Արամ Ասատրյանը շփոթվեց, վեր կացավ և վազեց նվագողների մոտ, վերցրեց բարձրախոսը և սկսեց երգել…

Ելեք քաջեր հայկազուն:

Միացեք, որ մենք գնանք Սասուն…

— Ստո՛պ, ստո՛պ, — ընդհատեց Վանոն, — չէ, էդ մի երգիր, հո կռիվ չե՞նք գնում, մեր կռիվը պրծավ… Երգի էն Սուրբ Սարգիս ես կգնամը…

Արամը ամիջապես սկսեց երգել Սուրբ Սարգիսը,

— Սուրբ Սարգիս ես կգնամ,

Ու մոմեր ես կվառեմ,

Վանոն հմայված լսում էր, կարծես թե իր սիրած երգն էր: Բոլորը լուռ լսում էին Արամի գեղեցիկ կատարումը: Վազգենը կիսով չափ հենվել էր ընկերոջ՝ Վանոյի ուսին, աչքերը փակել և ուշադիր լսում էր։ Վանոն նստել էր Վազգենի աջ կողքին, իսկ մյուս՝ ձախ կողմում նստել էր Բուդոն՝ Նախագահի անվտանգության պետ` գեներալ Ռոման Ղազարյանը, նրանից աջ նստել էր, Արծրուն Մարգարյանը, նրանից աջ նստած էր Ալիկ Պետրոսյանը, ( Աստվածատուր Պետրոսյանը ) Ալիկի կողքին նստել էր Գագիկ Ջհանգիրյանը, այնուհետև փոխգնդապետ Սեյրան Սարոյանը, հետո Անդրանիկ Քոչարյանը, նրանից աջ՝ Աշտարակցի քեռի Սենիկը, հետո Մուրադ Կիրակոսյանը, Կակազ Արմենը ( Զաիկը ) Քոռ Հովիկը, իսկ սեղանի մյուս ծայրին նստած էր Գնդապետ Աշոտ Պետրոսյանը, Սերժ Սարգսյանը։ Ինչպես արդեն ասվել էր, Վազգեն Սարգսյանը նստել էր սեղանի գլխին, նրա կողքին նստել էր հոբելյարը՝ Մանվել Գրիգորյանը, Մանվելի կողքին նստել էր իր սիրուհին՝ Նազիկ Ամիրյանը, Նազիկի կողքին` Վազգենի թիկնապահ և վարորդ Մոսոն` Մովսես Գեղանգուլյանը, նրա կողքին նստած էր գեներալ Միքայել Հարությունյանը, հետո Ալբերտ Բազեյանը, Լյովա Երանոսյանը, Շմայսը՝ Առաքել Մովսեսյանը, հետո Վազգենի եղբայր՝ Արամ Սարգսյանը, նրան հաջորդում էր մյուս եղբայրը՝ Արմեն Սարգսյանը, հետո Վազգենի օգնականը՝ Մատ Գագոն՝ Գագիկ Գևորգյանը, հետո Արթուր Աղաբեկյանը, սեղանի անկյունում նստած էր երգիչ Արամ Ասատրյանը ու ինչպես ասացի` սեղանի մյուս ծայրին Սերժ Սարգսյանն էր։ Հանրապետության բոլոր կարևոր մարդիկ այստեղ էին հավաքված։

Արամը ավարտեց երգը, Վանոն սկսեց ծափահարել բոլորը միացան ծափահարություններին: Արամը կանգնել էր և սպասում էր, որ նոր պատվերներ լինեն։

— Արամը լավ է երգում, — ասաց Վանոն, — ապրես Արամ ջան․․․

— Լավ տղերք, անուշ արեք, խորովածը սառեց, հետո կշարունակենք կենացները, — առաջարկեց հոբելյարը, — տղերք ջան, անուշ արեք, սա հասարակ խոզի խորոված չի, այլ վայրի վարազի․․․

— Մանվել չլինի՞ թե է՛ս էլ է գազանանոցի վարազներից, — կատակեց Վանոն:

— Չէ՛, Վանո ջան, երկու օր առաջ Շմայսենք են խփել, Խոսրովի անտառի վարազներից ա․․․

— Վանո ջան, ես ու Շմայսն ենք խփել, — հաստատեց Լևոն Երանոսյանը, — ճիշտն ասած, արջ էինք ուզում խփել, արջ չգտանք, թե չէ հիմա արջի խորոված ենք ուտելու… Խոստանում եմ` մյուս անգամ արջի միս ենք ուտելու․․․

— Հա տղերք, ասում են արջի խորովածը շատ համով է, — ասաց Ալբերտ Բազեյանը:

— Արջի խորոված ես եմ կերել, — ուրախ ասաց Աստվածատուր Պետրոսյանը, — Գյուլիստանում, օղորմածիկ Շահեն Մեղրյանը էր հյուրասիրել, մինչև հիմա համը բերանս է…

— Լսի՛ Շմայս, չեմ հասկանում ինչի՞ էիք հասել Խոսրավի անտառ, հենա գազանանոցը քթներիդ տակն է, — կատակեց Վանոն:

— Վա՜յ, Վանո ջան ճիշտ ես ասում, մտքովս չէր անցել, — լուրջ ասաց Շմայսը, չհասկանալով, որ Վանոն կատակում է, — Վանո ջան մյուս անգամ է՛դ գազանանոցի արջին եմ խփելու…

— Շմայս, չե՞ս ջոկում, որ Վանոն կատակում է, — հասկացրեց Ջհանգիրյանը, բոլորը սկսեցին ծիծաղել։

— Շմայս, կատակ արեցի, հանկարծ չգնաս գազանանոցի արջին խփես, — ուրախ ասաց Վանոն:

— Շմայսին որ թողես էն մի հատ մնացած սպիտակ արջին էլ կխփի ու կբերի, — կատակեց Վազգենը:

— Քավոր ջան, ընչի՞ չպիտի բերեմ որ, ինչ ա քո նման թագավոր տղեն պիտի սպիտակ արջի չալաղաջ չուտի՞ որ…

Բոլորը սկսեցին ծիծաղել։

— Շմայս, որ սպիտակ արջին խփելու լինե՞ս, ինձ էլ հետդ կտանես, — լուրջ ասաց Սեյրան Սարոյանը, ծիծաղը բորբոքվեց։

— Տղերք անուշ արեք դեռ անակընկալներ էլ կան, — առաջարկեց Նազիկը, որը սեղանի շուրջ նստած միակ կինն էր։

Արամ Ասատրյանը երգում էր, մնացած հյուրերը համտեսում էին վարազի ու եղնիկի անուշահամ խորովածը:

— Էս թոնրի մե՞ջ եք եփել, — հարցրեց Ալբերտ Բազեյանը:

— Հա, Բազեյան ջան, թոնրի մեջ ենք սարքել, — հաստատեց Լյովա Երանոսյանը:

— Երևում է, անգամ ոսկորներն են եփել, — գովաբանեց նա, կյանքումս էսպիսի խորոված չեմ կերել․․․

— Դե լավա Բազեյան, կհիշես մեր շեֆի ծնունդը, — ուրախ ասաց Շմայսը, բոլորը ծիծաղեցին։

— Տղերք, նայում եմ ու « Պալկովնիկին » չեմ տեսնում, չլինի թե հիվանդացել է, — կատակեց Սերժ Սարգսյանը:

— Չէ, « Պալկովնիկին » ուղարկել եմ Աբովյան, որ գարեջուր բերի, — ասաց Նազիկը:

— Արա, դե Պալկովնիկը ում խեռին ա պետք, պիտի գար էս սեղանը հարամեր, — ասաց Շմայսը, բոլորը ծիծաղեցին:

— Պալկովնիկը « պուտանկա » Գագոյին տվեց անցավ, — կատակեց Երանոսյան Լևոնը, ծիծաղը բորբոքվեց։

Չնայած խնջույքը նոր էր սկսել, հյուրերից շատերն արդեն հարբած էին, սակայն փորձում էին իրենց զգաստ պահել:

— Սանիկ, էս Օհանյանը ու՞ր է չկա, չլինի թե իրեն չես հրավիրել, — հարցրեց Վազգենը՝ Մանվելին․

— Օհանյանը՛ ի՞նչ խեռս ա, որ էստեղ լինի, — մեջ մտավ Շմայսը:

— Շմայսը ճիշտ ա ասում, — հաստատեց Մանվելը, — ինքը թող գնա ուրիշների հետ սեղան նստի․․․

Բոլորը սկսեցին ծիծաղել։

Ուտեստների մատուցումը չէր դադարում, սեղանին սկսեցին դնել խաշլաման ու ղավուրման, ամեն ինչ պատշաճ էր, կարմիր և սև խավիարներ, գեղեցիկ ու թարմ մրգեր ու բանջարեղեն։

— Տղերք, մի կենաց ասեմ, — ասաց Վազգենը ու օղու գավաթը ձեռքին` ոտքի կանգնեց, բոլորը լուռ սպասում էին, որ Վազգենը խոսի, սեղանի վերջում Սերժ Սարգսյանը զրույցի էր բռնվել Արթուր Աղաբեկյանի հետ, չնկատելով, որ Վազգենը ուզում է կենաց ասել:

— Արա՜, ձեր հետ չե՞ն, — բղավեց Մանվելը, — նրանք ուշադրություն չդարձրեցին, շարունակում էին բանավեճը, Արթուր Աղաբեկյանը քիչ հարբած էր դրա համար էր ոգևորված ու բարձր խոսում։ Գնդապետ Աշոտ Պետրոսյանը արմունկով բզեց Սերժ Սարգսյանին, որպեսզի դադարեցնի զրույցը, նա նկատեց, որ բոլորը լուռ իրենց են սպասում:

— Հա ի՛նչ, խոսում էինք, — զարմացած ասաց նա:

— Ա՛յ ղախպա՛, դու չպիտի խոսաս, երբ քավորն է խոսում, — մեջ մտավ Շմայսը, Սարգսյանը ոչինչ չպատասխանեց, նա շիկնեց և ձեռքերը սկսեցին դողալ, իսկ Արթուր Աղաբեկյանի դեմքը կարմրել էր, երևի սարսափից էր կամ էլ Ղարաբաղի թթի օղին էր տվել գլխին։ — Արա հոպոպ, դու ի՞նչ ես լեզվիդ տվել, —շարունակեց Շմայսը այս անգամ դիմելով Աղաբեկյանին:

— Ես բան չասացի, — հազիվ խոսեց նա, ձեռքով փակելով բերանը, որ լռում է:

— Տղերք ջան, էլի ուզում եմ խմել մեր կենացը, — ասաց Վազգենը, — տղերք, իրոք մենք լավ աշխատեցինք, էնպես որ բոլորիդ « մալադեց »: Տղերք, հիմա մի բան պիտի ասեմ, որ շատ կարևոր է, ես վարչապետի հետ խոսել եմ, սեփականաշնորհումը պետք է արագ վերջացնենք, ինքը կարգադրել է, որ նոր վաուչերների թողարկում լինի, պիտի վաուչերներով սեփականացնենք գործարանները և կյանքի կենսատու օբյեկտները: Էնպես որ, շուտով դուք պետք է հաշվառեք, թե ինչ սեփականություն եք ուզում վերցնել, մեր է՛ս խմբի համար հատուկ զեղջեր են լինելու․․․ Էնպես որ տղերք ջան, մենք պետք է ապահովենք մեր ֆինանսական հզորությունը: Ինչքան շատ գործարան ու ֆաբրիկա սեփականացնենք, էնքան լավ, հիմկվանից մտածեք…

— Շեֆ ջան հիվանդանոցներն էլ են սեփականաշնորհելու՞, — ընդհատեց Սեյրան Սարոյանը:

— Հա՛, Սեյրան ջան, ես ասացի ամեն ինչ:

— Ես կարա՞մ է՛ն պռասպեկտի վրայի հիվանդանոցը սեփականացնեմ, մամաս ընդեղ ա բուժվել ժամանակին:

— Սեյրան ջան, հաշվի որ է՛դ հիվանդանոցը քոնն ա, — խոստացավ Վազգենը, — մենակ վաղը կզանգես ու կհիշացնես, որպեսզի չմոռանամ…

— Էղավ, քավոր ջան, — ուրախ բացականչեց Սարոյանը, — արա՛, դե իսկական թագավո՛ր քավոր ա… Մանվելի ծնունդին ինձ էլ է նվեր անում…

Բոլորը ծիծաղեցին:

— Տղերք, բոլորիդ խոստանում եմ գեներալ դարձնել, — շարունակեց Վազգենը, — էնպես որ, համարեք այս խնջույքը գեներալական խնջույք է և հիմա է՛ս բաժակով եկեք խմենք գեներալ ախպերների կենացը…

Բոլորը սկսեցին ծափահարել, քավորը խմեց ձեռքի գավաթը: Արամ Ասատրյանը սկսեց երգել Վազգենի սիրած երգը:

Երազ իմ, երկիր հայրենի,

Հոգսերդ շատ, հույսդ մեծ…

Քավորը կանգնած տեղից նստեց և սկսեց լսել երգը, բոլորը լուռ սպասում էին, թե երբ կավարտվի երգը: Սերժ Սարգսյանը նախատինք ուտելուց հետո վատ էր զգում, դեմքից երևում էր, որ դժգոհ է, իսկ Արթուր Աղաբեկյանը ավելի վատ վիճակում էր, կարծես թե սթափվել էր, սակայն դեմքի կարմրությունը իրեն մատնում էր:

Ավարտվեց երգը, բոլորը սկսեցին ծափահարել, քիչ հետո սկսվեց աշխույժ զրույցը, լարվածությունը թուլացել էր, Վազգենը զրույցի էր բռնվել Մանվելի ու Նազիկի հետ, կարծես չնկատելով կողքի զրուցակիցներին:

Քեռի Սենիկը շշուկով զրուցում էր կողքին նստած Մուրադ Կիրակոսյանի հետ,

— Մուրադ, երեկ նախարարությունում պատահական Աիդա Սերոբյանին հանդիպեցի, դժգոհում էր Ալիկ Պետրոսյանից, գիտե՞ս, թե ի՞նչ եմ լսել նրա ու Ալիկի մասին:

— Չէ քեռի ջան, ի՞նչ էս լսել որ, — շշուկով հարցրեց Մուրադը:

— Ասում են որ է՛դ Աիդան բոզի մեկն է, դրա մարդը գալիս է տուն ու իրեն բռնեցնում սիրեկանի հետ, ուզում է կնոջը սպանել, սա էլ տանից փախնում է ու գնում Ալիկի մոտ… Հետո Ալիկ Պետրոսյանը Ամարասի Արթուրի ու ախպար Հովսեփի օգնությամբ ուղարկում է Ղարաբաղ` Գանձասարի Տեր Հովհաննեսի մոտ, որպեսզի դրա մարդը իրան չգտնի ու սպանի: Ու էդտեղից էլ Աիդաս դառնում է ֆիդային… Ինչպես ասում են, երեկվա բոզը այսօր դառնում է հերոս…

Նրանք սկսեցին ծիծաղել:

— Լսի Քեռի կարողա՞ Ալիկն էլ է դրան դոմփում, — հարցրեց Մուրադը:

— Ա՛յ տղա, բա սիրուն աչքերի համա՞ր է մարդու հաշվեհարդարից փախցնում, — պատասխանեց քեռին:

— Լսի՜, մեկը լինի Ալիկին դոմփի, էդ ղզիկից ի՞նչ դոմփող, — նրանց ծիծաղը բորբոքվեց:

Սեյրան Սարոյանը զրուցում էր կողքին նստած Գագիկ Ջհանգիրյանի հետ, նրա տրամադրությունը բարձր էր, քանի որ Քավորը խոստացել էր Երևանի կենտրոնում գտնվող N 2-րդ հիվանդանոցը նվիրել իրեն:

— Գիտե՞ս Գագո, է՛դ խիվանդանոցում մե խատ սիրուն բուժքույր կա, իսկական ծիտ ա, արա ինչ արեցի, որ դրան դոմփեմ չկարողացա, շան աղջիկը շատ հպարտն է, մկա որ իմացավ խիվանդանոցի տերը ես իմ, սիրուն գալու ա ու ինձ խնդրի, որ իրան մե խատ շինեմ…

— Դե շնորհավոր Սեյրան ջան, շատ ուրախ եմ քո համար, — ասաց Ջհանգիրյանը, — քանի որ Քավորն ասել է, մի քանի հատ օբյեկտ էլ իմ աչքի տակ կա, տեսնեմ, թե ինչպես կարելի է սեփականացնել, Սեյրան ջան, լավ կանես, որ մի քանի հեկտար էլ հող վերցնես, արենդա կտաս թող աշխատեն, էդպես օգուտ է:

— Խա, Գագո ջան, դուզ ես ասում, — ուրախացավ նա, — հեսա տենամ մեր գյուղում ինչ լավ խողեր կան կվերցնեմ, հենց վաղվանից հորս կասեմ թող էդ գործերով զբաղվի…

Սարգսյան եղբայրների համար անակընկալ էր իրենց եղբոր հայտարարությունը, չնայած մինչ այդ նրանք հասցրել էին սեփականացնել Արարատի ցեմենտի և հացի գործարանները, սակայն դեռ շատ արժեքավոր ֆաբրիկաներ և գործարաններ կան, մանավանդ Զոդի ոսկու գործարանը և Երևանի մի շարք գործարաններ, բնագավառներ, որոնք կարող էին արագ ու մեծ շահույթներ բերել:

— Գիտես, Արամ, անցած օրը ընկերներիցս մեկը շատ լավ առաջարկություն է արել, այնպես որ, հիմա պիտի տեսնենք, թե ինչպես ենք գործը գլուխ բերում:

— Արմեն, իսկ ի՞նչ գործ է որ, — զարմացած հարցրեց եղբայրը:

— Լսի, դոլարով գործ է, գիտես, դրամով հիմա ձեռնտու չէ փող աշխատել, մեկ էլ տեսար մի օրում ջրի գին դարձավ, էնպես որ ոսկով կամ դոլարով:

— Հա, այդ մեկը հաստատ, — համաձայնվեց եղբայրը:

— Արամ ջան, պարսիկները հիմա զարգացնում են իրենց միջուկային զենքի արտադրությունը, — բացատրեց Արմենը, — մտածում եմ մեր ատոմակայանի օգտագործված թափոնները վաճառել նրանց, համ մեզ օգուտ կլինի, համ էլ իրենց: Պարսիկները լավ գին են տալիս, չհաշված, որ սնդիկի պահանջարկ էլ ունեն, երևի քիմիական զենքի արտադրության մեջ պետք է, ես հետաքրքրվել եմ և ճշտել, որ մեր մի քանի գործարաններում համ սնդիկ կա, համ էլ իրենց անհրաժեշտ սարքավորումները, այնպես որ, ես այս հնարավորությունը ձեռքիցս բաց չեմ թողնի:

— Արմեն ջան, ճիշտն ասած ես լսել եմ, որ Իրանը Ամերիկայի կողմից արգելափակված երկրների շարքում է, դու չես կարող վաճառել նրանց այդ ռադիոակտիվ թափոնը, մանավանդ սնդիկը…

— Լսի՛ր, չեմ հասկանում, մի քանի միլիոն դոլարը որ դնես գրպանդ, վատ կլինի՞, — դժգոհեց Արմենը, — եթե մենք վաճառենք պարսիկներին, ամերիկացիները ի՞նչ են իմանալու, մենք էստեղ, նրանք էնտեղ… Եթե հանկարծ իմացան էլ, կասենք, որ Հանրապետությունը գումարի կարիք ուներ, տնտեսությունը զարգացնելու համար ենք վաճառել…

— Հա՜, ճիշտ որ, լավ տարբերակ է, — ուրախացավ Արամը, — եթե ամերիկացիները չեն ուզում, որ վաճառենք պարսիկներին, ուրեմն թող իրենք փողը տան, մեզ համար միևնույն է, թե ով կտա փողը…

— Ըհը՜, տեսնում ես, որ լավ տարբերակ է, — ուրախացած ասաց Արմենը:

— Լավ Արմեն ջան, վաղը ես կասեմ Վազգենին, որ զանգահարի Մեղրի՝ Ղևոնդին, որպեսզի նա ճանապարհը բաց պահի, նոր ապրանքատեսակ ենք ուղարկելու:

Սերժի մոտ լարվածությունը քիչ թուլացել էր, նա զրուցում էր կողքին նստած գնդապետ Աշոտ Պետրոսյանի հետ: Կարծես Աշոտի սրտովը չէր ինչ-որ բան, նրա թթված դեմքը մատնեց իրեն:

— Բա՜, տեսնում ես Աշոտ ջան, երկիրը ինչ է դառել, — խորամանկ ժպիտով ասաց Սերժը, — դու կադրավիկ սպա մինչև հիմա գնդապետ ես, իսկ երեկվա « Կռազի » շոֆերը՝ գեներալ…

Աշոտը կարծես հենց դա էր մտածում, ինքը գոնե գնդապետի աստիճանին հասել էր ռազմական ակադեմիան ավարտելուց հետո, աշխատանքային փորձը ԽՍՀՄ -ի տարբեր զորամասերում նրան հասցրել էր փոխգնդապետի ու հանկարծ մի քոսոտ « Կռազի » վարորդ` հոպ, միանգամից դառնում է գեներալ: Թարսի պես Խորհրդային պետությունը քանդվեց ու ինքը մնաց գործազուրկ, ինքը « զամպալիտ » էր, քանի որ քաղաքական գծով հրամանատարի տեղակալները դարձել էին անպետք, չհաշված որ կոմունիստ լինելը արդեն պատվազուրկ եղած մի բան էր: Ինքը մտածեց, որ կգա Հայաստան ու կմտնի հայկական բանակ ծառայելու։ Ամեն ինչ սկզբից լավ էր, կարողանում էր լավ փող աշխատել, սակայն այս Մանվելի գեներալի պաշտոնը դաշույնի մի հարված էր իր սրտին, ինչպես կարող էր գյուղի քոսոտ հանցագործը դառնալ գեներալ:

— Սերժ ջան, ճիշտ ես ասում, դա նրանից է, որ ձեն չհանեցինք էն ժամանակ, հիմա արդեն ուշ է, — դժգոհեց նա, Աշոտը կարծես չէր էլ խմել, ավելի ճիշտ խմելու սիրտ չէր մնացել:

— Դա այդպես է եղբայր, — դժգոհ ասաց Սերժը, — երեկվա համբալը էսօր հերոս է, փռչոտ հաստագլուխը, որ նախարար լինի, գեներալն էլ էս պիտի լինի…

Նրանք սկսեցին ծիծաղել:

— Սերժ, ինչքան գիտեմ Մանվելի ծնունդը հուլիսին է, ինչու՞ է հիմա անում, — զարմացած հարցրեց Աշոտը:

— Հա, չես սխալվել, ես ճշտել եմ 1956թ. Հուլիսի 14-ին է ծնվել, բայց մարդը էսօր է որոշել ծնունդը անել, համ էլ իր ծնունդը չի՞, երբ ուզի այն ժամանակ էլ կնշի…

Նրանք սկսեցին ծիծաղել:

— Երևի Մանվելը տեղյակ էր քավորի գեներալական ուսադրիների մասին, դրա համար շտապեց ծնունդը անել, — կատակեց Աշոտը:

— Աշոտ ջան, մի քանի օր առաջ Մեղրյան Շահենի եղբայրը` Պետրոսն էր եկել մոտս, Վազգենից էր գանգատվում…

— Հետաքրքիր է, իսկ ի՞նչ էր ասում որ, — հարցրեց նա:

— Ուրեմն ոնց հասկացա, Վազգենը Շահումյանի դավաճանությունից բացի, ուրիշ պատճառներ էլ է ունեցել Մեղրյանին սպանելու համար, — բացատրեց Սարգսյանը:

— Ո՞նց թե, — զարմացավ Աշոտը, — դա հետաքրքիր է, իսկ դու իմացա՞ր պատճառները:

— Իհարկե իմացա, Աշոտ ջան, բա առանց դրա…

— Դե՜ Սերժ ջան, հիմա լսում եմ, — ուրախացավ նա, զգույշ կողքերը նայեց՝ համոզվելու համար, որ իրենց չեն լսում, նրա տրամադրությունը բացվել էր:

— Ուրեմն Մեղրյան Շահենի դժբախտ պատահարից առաջ, Վազգենին

300 կիլոգրամից ավելի ոսկի է պահ տվել, և մի ճամպրուկ էլ քյաշ փող, Պետրոսի ասելով այնտեղ ադամանդներ էլ են եղել…

— Սերժ, լսիր, բայց Պետրոսը չասեց, թե Շահենին որտեղի՞ց այդքան ոսկի և փող:

— Ասեց, ոնց չասեց, — շարունակեց նա, — ուրեմն, կռիվը երբ սկսվում է, Շահենը կարգադրում է, որ Շահումյանի ունիվերմագի բոլոր ոսկյա և թանկարժեք զարդերը հավաքեն, դրա հետ մեկտեղ մի քանի ոսկերչական խանութների տեսականին, ինչպես նաև շրջանի բոլոր պետական խնայդրամարկղերի ու բանկերի փողերը: Պետրոսի ասելով` Մեղրյաններին պատկանող գումարը և ոսկեղենը դրանց մեջ են եղել, հետո պետական օբլիգացիաներ ու արժեթղթեր: Պետրոսը ասեց, որ Շահենը թուրքերի վրա անասուն ու կարագ է ծախել, էդ գումարներն էլ դրա մեջ են եղել: Մի խոսքով, մի քանի միլիոնի հասնող ոսկեղեն և գումար, բացառված չի, որ ծախված Շահումյանի փողերն էլ է այնտեղ եղել: Մի խոսքով Աշոտ ջան, շա՜տ մեծ գումար է եղել: Դե Վազգենն էլ, հո ապուշ չէր, որ Շահենին ետ տար այդ ամենը, դրա համար էլ գլուխը կերավ: Համ էլ Շահումյանի պատմությունը արդեն բացահայտվելու վրա էր, Շահենը խոստովանել էր, որ Վազգենն է ծախել Շահումյանը, իմ մոտ կա դրա ձայնագրությունը, Մեղրյանը հասցրեց ասել, բայց ինչպես տեսնում ես… Այդքանից հետո էլ ո՞վ կհամարձակվի նրա հասցեին ինչ-որ բան խոսա:

— Հա, այդ մեկը ճիշտ ես Սերժ ջան, իսկ Պետրոսը ի՞նչ է անելու:

— Վազգենը Պետրոսին ասել է, որ այդ Մեղրյանի գումարներից ու ոսկուց տեղյակ չի, հետո էլ ասել է մի պաշտոն կտամ, որ ընտանիքիդ կարողանաս պահել, մինչև տեսնենք, թե ինչ է լինում… Դե Պետրոսին հասկացրել է, որ եթե ինքը ավելորդ բաներ խոսի, կուղարկի եղբոր մոտ, Պետրոսը վախեցած էր, ինձ պատմեց ու ասաց, որ եթե իր հետ դժբախտ պատահար լինի, ուրեմն Վազգենի սարքածն է:

— Ոչինչ Սերժ ջան, ժամանակը կգա, պատասխան կտան իրենց ոճիրների համար, — ասաց Աշոտը, — մենակ պիտի համբերություն ունենանք, ժամանակը ամեն ինչ կգցի տեղը:

— Հա, Աշոտ ջան, դե հուսանք, որ չի ուշանա:

Լյովա Երանոսյանը զրուցում էր կողքին նստած Շմայսի հետ, բանավեճը այնքան էր խորացել, որ չէին նկատում կողքիններին, նույնիսկ կողքից նայողի համար էր զվարճալի երևում, մեկը լրացնում էր մյուսին իր « աներևակայելի » ընդունակություններով:

— Լսի՛ Լյով, քավորը որ ասեց պիտի սեփականաշնորհեն ամեն ինչ, դա ճի՞շտ է, — լուրջ հարցրեց Շմայսը:

— Արա, դե որ ասեց, ուրեմն ճիշտ է…

— Ախպեր, դե բա ո՞նց անենք, որ Էջմիածնի եկեղեցին սեփականաշնորհենք, համ էլ ընդեղի թանգարանում շատ ոսկի կա…

— Արա՜ Շմայս, դուզ ես ասում, — ուրախացավ Երանոսյանը, — լսի՛, արի սեփականաշնորհենք ու ախպերավարի կիսվենք…

— Լյով ջան, մի նեղացի, ախպեր, չեմ կարա, դու գիտես, որ պապս հավատացյալ մարդ ա, իրա համար եմ շատը ուզում, դե մեծ մարդ ա, գիտես ինչքան կուրախանա, որ ես եկեղեցու սեփականատերը լինեմ, հետո որ Վազգեն առաջինը մեռավ պապուս էլ կդնեմ կաթողիկոս…

— Շմայս, բա լավ ընգերությունը ըտենց ա՞, — նեղացավ Երանոսյանը,— արա արի եկեղեցին դու սեփականացրա, թանգարանն էլ ես, — փորձեց համոզել նրան:

— Չէ, Լյով ջան, մի համոզի ախպեր, — ասաց Շմայսը, — արա, հենա Երևանում հարյուր հատ թանգարան կա, դրանք սեփականացրու… Լսել եմ, որ Մատենադարանում լավ էլ թանգանոց բաներ կան, է՛ն հրապարակի վրի թանգարանը լավ էլ հարուստ թանգարան ա…

— Արա՜, դուզ ես ասում ախպեր, — ուրախացավ Երանոսյանը, — թանգարան որ ասեցիր` նոր հիշեցի, դպրոցով մի անգամ գնացել եմ Սարդարաբադի թանգարան, լավ էլ մեծ թանգարան ա, շատ մեծ շենք է, որ ուզենամ մեջը կարամ սավունա սարքեմ…

— Ըհը՜, տենու՞մ էս որ քո գործն էլ կպավ Լյով ջան, — ուրախացավ Շմայսը:

— Լավ, որ ըտենց ա, վաղը կգնամ քավորի մոտ ու կասեմ, որ ուզում եմ է՛դ թանգարանները վերցնեմ, — իրենից գոհ ասաց Երանոսյանը:

— Հա, Լյով ջան, լավ կլինի, մի երկու հատ Այվազովսկի կծախես, հետո էլ գործերդ կլավանա ու կարաս էդ շենքն էլ կազինո կամ սավունա բացես:

— Տղերք, ես ուզում եմ մի բան ասել, — բացականչեց Մանվելը: Բոլորն ամիջապես լռեցին, նա Նազիկից վերցրեց մի փաթեթ և սկսեց բացել, միջից հանեց մի փայտե պատյան ու մի գերմանական « Մաուզեր »: — Քավոր ջան, է՛ս Մաուզերը քեզ նվեր, ու ասեմ, որ սա հասարակ Մաուզեր չի, այլ Գարեգին Նժդեհի Մաուզերն է, էնպես որ, շնորհավոր ըլի…

— Արա՜, Քավորը շպարապետի Մմմաուզերն ուուունի, — բացականչեց կակազ Արմենը, նրա աչքերը փայլում էին ուրախությունից:

— Արա՛ մուզիկա՛, — բղավեց Մանվելը և Մաուզերը տվեց քավորին: Երաժիշտները սկսեցին նվագել Քաջ Նժդեհի երգը:

Հուռա՜ Հուռա՜ Քաջ Նժդեհի սուրը շողշողա:

Վազգենի ուրախությանը չափ չկար, նրա համար անակնկալ էր սանիկի թանկագին նվերը, նա վերցրել էր մաուզերը և ճոճում էր գլխի վերև, ուրախ պարում էր սանիկի հետ միասին: Բոլոր ներկաները ծափահարում էին ու բացականչում: Քեռի Սենիկը միացել էր պարողներին և բացականչություններով ոգևորում մյուսներին:

Երաժշտությունն ավարտվեց, բոլորը նորից նստեցին իրենց տեղերը:

— Տղերք, հիմա ես պիտի կենաց ասեմ, — բարձրաձայն հայտարարեց քեռի Սենիկը, բոլորը լռեցին, — տղերք, իզուր չի սպարապետ Գարեգին Նժդեհի զենքը հայտնվել Վազգենի ձեռքը, էսօրվանից Վազգենը մեր սպարապետն է լինելու… Եկեք խմե՜նք սպարապետի կենացը, — բացականչեց նա, բոլորը ոտքի կանգնեցին, քեռի Սենիկը մոտեցավ Վազգենին և համբուրեց նրան: Երաժիշտները նորից սկսեցին նվագել Գարեգին Նժդեհի երգը:

Բոլորը ոտնկայս խմում էին Վազգենի կենացը:

— Բազեյա՛ն, դու տեղյա՞կ ես, թե Մանվելին որտեղից Գարեգին Նժդեհի մաուզերը, — զարմացած հարցրեց Միքայել Հարությունյանը:

— Հա՛, բա ոնց, Մանվելը երեկ Սարդարաբադի թանգարանից է վերցրել, էնպես որ սա օրիգինալն է՝ իսկականը:

Բոլորը ծափահարում էին ու պարում, խնջույքը գնալով ավելի էր բորբոքվում:

8/10/2014 12/10/2014

Հաված երեք թաբու գրքից

ՁԱՅՆ ԲԱՐԲԱՌՈՅ ՀԱՆԱՊԱՏԻ

Заметка Posted on




ՁԱՅՆ ԲԱՐԲԱՌՈՅ ՀԱՆԱՊԱՏԻ

ՀԱՅԸ ՀԱՅԻ ԱՐՅՈՒՆԸ ՉԻ ԹԱՓԻ

Заметка Posted on

« Մեր բարյացակամ չեզոքության դեպքում իսկ, թրքությունը պիտ վարվեր մեզ հետ ճիշտ այն ձևով, ինչպես որ վարվեց »: Գարեգին Նժդեհ

Աստվածապիղծ հոգևոր հայերը ու կղերականները ամեն հնարք գործի էին դնում, ժողովրդին խավարի, տգիտության ու հնազանդության մեջ պահելու համար: «ՀԱՅԸ ՀԱՅԻ ԱՐՅՈՒՆԸ ՉԻ ԹԱՓԻ»:Այս տխմար կարգախոսը հենց նրանց ապուշությունն է: Իսկ ի՞նչ է նշանակում այս հիմարությունը: Ուրեմն կարելի է օտարի արյունը թափել, բայց սեփական ժողովրդի արյունը լափոխ իշխանինը՝ ո՛չ: Լավ, եթե այդպես է, ինչու՞ այդ դեպքում օտարների արյունը նույնպես չփորձեցիք թափել, քանի որ այդ կարգախոսը արդեն իմաստազրկված է եղել բոլոր ժամանակներոում, սակայն տգիտությունը մեր պարանոցին է փաթաթել այդ անասունների ասած էշությունը: Րաֆֆին ասում էր « Փնտրեք հայի սուրն այնտեղ, որտեղ հայի արյուն է թափվել »: Րաֆֆի

Կնշանակի օտարը ավելի լավ է մեզ ճանաչում, գիտի մեր կղերական անասունների կարգախոսը, ու իր սև գործը անելու համար, օգտագործում է մեր ներքին թշնամուն՝ այդ վայ հայերի ձեռքով է անում այն, ինչ պետք է աներ ինքը, ու գիտեն որ մենք ուղղորդվում ենք «ՀԱՅԸ ՀԱՅԻ ԱՐՅՈՒՆԸ ՉԻ ԹԱՓԻ » կարգախոսով: .«Ներքին թշնամին զինակիցն է ու եղբայրը արտաքին թշնամու »։Գարեգին Նժդեհ : Ինքներդ տեսեք, հիմա նույն պատկերն է , Ներքին թշնամին՝ այս դեպքում իշխանական ողջ էլիտան, վերից — վար, այդ թվում նաև հոգևորականությունն ու մտավորականությունը, որը խոշտանգում է ու սպանում ժողովրդին, արդարացնում է իր ոճիրները՝ փորձելով հաճոյանալ ռուսներին: Սարի Թաղի բախումների ժամանակ իզուր չէր ոստիկանը մեծ ոգևորությամբ ասում որ, « Ռուսնեը գալու են, որ Սասնա Ծռերին փրթեն »: « Չկան անտականք ազգեր, բայց հայ տականքը կմնա անմրցելի »։ Գարեգին Նժդեհ: Իսկ մենք մտածում ենք, թե Հայը հայի արյուն չի թափի, Նրանք մեզ սպանում են ու մենք « Ամո՜թ » գոռալուց ոչնչի ընդունակ չենք, Ու այդպես ամբողջ դարաշրջաններում, ասել ենք « Ամո՜թ » ու մնացել ենք օտարների լծի տակ: «Մեր պատմությունը լեցուն է դավաճանության փաստերով։ Պարսիկների, հույների, արաբների, սելջուկների կամ մոնղոլների բանակները մեզ նվաճելուց առաջնորդվել են միշտ հայի ղեկավարությամբ։ Հայերը միշտ կռվել են թշնամու հետ ուս-ուսի սեփական ժողովրդի դեմ »։ ՐԱՖՖԻԹոխմախի մհերների ու Շմայսներին օգտագործելով սեփական ժողովրդի դեմ, բռնակալները ժողովրդին հյուծեցին ու հալածեցին բոլոր դարերում, մեզ արգելեցին արյուն թափել, որովհետև իրենք կարող էին ժողովրդի արյունը թափել ու անպատիժ մնալ, իսկ ժողովուրդը իրավունք չուներ հակառակը անելու: Ժողովուրդը անգամ իրավունք չուներ արդարություն ու ազատություն պահանջել, որովհետև տերերը արգելեցին նրան զենք վերցնել ու պայքարել:

Դարեր են անցել, սակայն մեր ժողովրդը մնացել է նույն հոգևարքի մեջ, մի պահ Խորհրդային Հայաաստանում մեծացած և կրթություն ստացած սերունդը հասկացավ որ, իրենց պապերը սխալ են ապրել, տգիտությունը պապերին հնարավորություն չի տվել ազատության բերկրանքը զգալ: Այդ պատճառով էլ Արցախյան պատերազմը հաղթեցին՝ գիտակցելով, որ թշնամուն կարող են հաղթել իրենց գաղափարով ու կամքով:

Սակայն Հայաստանի անկախությունից հետո, Հայաստանի իշխանությունները ամեն ինչ արեցին ժողովրդւին վերադարձնելու միջնադարի խավարն ու տգիտությունը, սնահավատությունն ու վախը: Այդպես համատարած տգիտության մեջ փնթիները կարող էին ավելի հեշտ կառավարել ժողովրդին, ինչն էլ և արեցին: Խեղաթյուրելով մեր պատմությունը, հերոսներին ու ամեն ինչ գլխիվայր ներկայացրեցին եկող սերունդներին: Ու համատարած տգիտության արդյունքում ունենք այն, ինչ կա « Ամո՜թ Ոստիկանին » ահա այս բառը, որը կրկնեցինք բոլոր դարերում, «Սերժիկ Հեռացի՛ր» այս բառը նույնպես մնաց ժառանգություն անցյալ դարերից:Այնտեղ որտեղ ճնշում կա, կլինեն նաեւ վախկոտությունն, ամբարտավանությունն ու զազրախոսությունը։ Մարդը կարիք ունի ազատության, որպեսզի հասկանա ազատության օգտակարությունը »։ Րաֆֆի

Ու այդպես հավիտենական պայքարը ոչինչ չի ծնում, միայն ստրկամիտ ու հուսալքված սերունդ, որը համակերպվում է իր վիճակին, որը դառնում է համբակ, բառիս բուն իմաստով, որը և ինքնստինքյան մարմնավաճառից ոչնչով չի տարբերվում, նույնիսկ ավելի վատը: Մեր անցած դարերի պատմության նկարագիրը տեսնում ենք հիմա, որովհետև Պավլիկյան ու Թոնդրակյան շարժումները կոչեցին աղանդավորական, մինչդեռ նրանք պայքարում էին ազատ ապրելու համար, պայքարում էին մարդավայել ապրելու համար: Կանցնեն ժամանակներ ու կեղտարյուն պատմաբանները այս «Սասնա Ծռերի» ապստամբությունը կանվանեն ահաբեկչական, չնայած արդեն այդպես են կոչում, իսկ Ժողովրդի այս ցասումը կկոչեն աղանդավորական, մնում է որ հիմա աղվեսադրոշմ խարանեն ակտիվիստների ու բերման ենթարկվածների ճակատներին: Իսկ փնթի ու պոռնիկ մտավորականները սազները առած իրենց տիրոջը գովաբանելով փորձում են ավելի արտահայտիչ երևալ:(« Գիտակից ստրուկի և հանցագործի մեջ չկա տարբերություն »: Գարեգին Նժդեհ) Հենց այդ ներքին թշնամին այդ մտավորականն է, կուսակցականն ու հոգևորականը, քաղաքական գործիչը ու ոստիկանը, անգամ նրանց ծնող մայրերն են թշնամի, քանի որ իրենց արգանդից ծնված հրեշին կարող են միայն կանգնեցնել նրանք, սակայն նրանք չեն կանգնեցնում, ուրեմն համագործակցում են չարիքի հետ, չարիքը պետք է արմատախիլ արվի, անկախ թե նրա երակներում ինչ գույնի արյուն է հոսում, Գարեգին Նժդեհը իզուր չէր կտակել իմաստուն խոսքերը: «Մինչև որ չկարողանանք ներքին թշնամին սպանել, անկարելի է, որ արտաքին թշնամուց ազատվել կարողանանք.»։ Գարեգին Նժդեհ

Ուրեմն եկեք ձեռքազատվենք դարերի խորքից եկած այդ ստրկամտության բեռից, պայքարենք, որպեսզի մեր զավակների պարանոցին չլինի օտարի լուծը, որպեսզի մեր զավակները համբակ չդառնան: Աստված մարդուն ստեղծել է ազատ ու հպարտ, ովքեր Աստծո այս խոսքը առհամարում են ու ոտնատակ տալիս, կնշանակի չարիք են շրջապատի համար, դրանց պետք է այրել, այրել բառիս բուն իմաստով, կլինի ոստիկան, թե՛ պատգամավոր: Հիսուս Քրիստոսը ասում էր « Այն ծառը, որը պտուղ չի տալիս պետք է կտրվի ու կրակը նետվի,Քանզի ամեն մարդ կրակով պիտի աղվի եւ ամեն զոհ աղով պիտի աղվի »: ( Ավետարան ըստ Մարկոսի, )։ Կրակն է, որ պետք է մաքարզերծի նրանց մեղավոր հոգիները: Ամեն միջոց արդարացի է, քանզի նրանք ամեն միջոց օգտագործում են ժողովրդին ոչնչացնելու համար: Հարկավոր է հիշել, որ «Ինքնուրոյնութիւնից զուրկ ժողովուրդները չեն կարող պետութիւն ստեղծել»: Գարեգին Նժդեհ

Գեհենի Առաքել 29/07/2016

ՀԱՅԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՒ ԼՈՒԱՎՈՐ ՄԱՐԴԻԿ

ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՆԵՐԻ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆԸ